APPSC Group-1 Chapter2 Mahabharatham | Hindu Philosophy & Temple System

1. మహాభారతం – పరిచయం (Introduction)

మహాభారతం భారతదేశంలోని రెండు ప్రధాన ఇతిహాసాలలో ఒకటి. మరొకటి రామాయణం. మహాభారతం ప్రాచీన భారతీయ సమాజం, రాజకీయ వ్యవస్థ, రాజధర్మం, కుటుంబ సంబంధాలు, యుద్ధనీతి, న్యాయం, ధర్మం, ఆధ్యాత్మికత వంటి అనేక అంశాలను వివరిస్తుంది.

మహాభారతం యొక్క ప్రధాన కథ కురు వంశానికి చెందిన కౌరవులు మరియు పాండవుల మధ్య జరిగిన రాజ్యాధికార పోరాటం, దాని ఫలితంగా జరిగిన కురుక్షేత్ర యుద్ధం చుట్టూ తిరుగుతుంది.

ఈ ఇతిహాసంలో శ్రీకృష్ణుడు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాడు. కురుక్షేత్ర యుద్ధానికి ముందు అర్జునుడికి శ్రీకృష్ణుడు చేసిన ధర్మం, కర్మ, జ్ఞానం, భక్తికి సంబంధించిన బోధనలను భగవద్గీత అంటారు.

మహాభారతానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన వివరాలు

వివరం	సమాధానం
గ్రంథం పేరు	మహాభారతం
రచయితగా సంప్రదాయ గుర్తింపు	వేదవ్యాసుడు
మరో పేరు	జయం, భారతం
భాష	సంస్కృతం
ప్రధాన ఇతివృత్తం	కౌరవులు – పాండవుల సంఘర్షణ
యుద్ధం జరిగిన ప్రదేశం	కురుక్షేత్రం
పర్వాల సంఖ్య	18
ప్రసిద్ధ ఉపదేశం	భగవద్గీత
భగవద్గీతలో అధ్యాయాలు	18
సంప్రదాయ శ్లోకాల సంఖ్య	1,00,000

2. వేదవ్యాస మహర్షి (Vedavyasa)

వేదవ్యాసుడు మహాభారత రచయితగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయనను కృష్ణ ద్వైపాయన వ్యాసుడు అని కూడా పిలుస్తారు.

• వ్యాసుని తండ్రి పరాశర మహర్షి.
• తల్లి సత్యవతి.
• ద్వీపంలో జన్మించినందున ద్వైపాయనుడు అనే పేరు వచ్చిందని సంప్రదాయం చెబుతుంది.
• నలుపు రంగుతో సంబంధం కారణంగా కృష్ణ ద్వైపాయనుడు అని పిలుస్తారు.
• వేదాలను విభజించిన మహర్షిగా కూడా సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధి.
• మహాభారతాన్ని గణపతి లిఖించినట్లు ప్రసిద్ధ ఇతిహాస సంప్రదాయ కథనం చెబుతుంది.

3. మహాభారతంలోని 18 పర్వాలు (18 Parvas)

మహాభారతం సంప్రదాయంగా 18 ప్రధాన పర్వాలుగా విభజించబడింది. ప్రతి పర్వం ఒక ప్రత్యేకమైన సంఘటన లేదా అంశాన్ని వివరిస్తుంది.

క్రమం	పర్వం	English Name	ప్రధాన విషయం
1	ఆది పర్వం	Adi Parva	వంశ చరిత్ర, పాండవుల జననం, బాల్యం
2	సభా పర్వం	Sabha Parva	మాయాసభ, జూదం, ద్రౌపది అవమానం
3	అరణ్య పర్వం	Vana Parva	పాండవుల అరణ్యవాసం
4	విరాట పర్వం	Virata Parva	అజ్ఞాతవాసం
5	ఉద్యోగ పర్వం	Udyoga Parva	యుద్ధ నివారణ ప్రయత్నాలు, రాయబారాలు
6	భీష్మ పర్వం	Bhishma Parva	యుద్ధ ప్రారంభం, భగవద్గీత
7	ద్రోణ పర్వం	Drona Parva	ద్రోణాచార్యుని సేనాధిపత్యం
8	కర్ణ పర్వం	Karna Parva	కర్ణుని సేనాధిపత్యం, కర్ణార్జున యుద్ధం
9	శల్య పర్వం	Shalya Parva	శల్యుని సేనాధిపత్యం, దుర్యోధనుడి పతనం
10	సౌప్తిక పర్వం	Sauptika Parva	రాత్రి సమయంలో అశ్వత్థామ దాడి
11	స్త్రీ పర్వం	Stri Parva	యుద్ధం అనంతరం స్త్రీల విలాపం
12	శాంతి పర్వం	Shanti Parva	రాజధర్మం, ఆపద్ధర్మం, మోక్షధర్మం
13	అనుశాసనిక పర్వం	Anushasana Parva	ధర్మోపదేశాలు, దానధర్మాలు
14	అశ్వమేధిక పర్వం	Ashvamedhika Parva	అశ్వమేధ యాగం
15	ఆశ్రమవాసిక పర్వం	Ashramavasika Parva	ధృతరాష్ట్రుడు, గాంధారి, కుంతి వానప్రస్థం
16	మౌసల పర్వం	Mausala Parva	యాదవ వంశ వినాశనం
17	మహాప్రస్థానిక పర్వం	Mahaprasthanika Parva	పాండవుల మహాప్రస్థానం
18	స్వర్గారోహణిక పర్వం	Svargarohanika Parva	యుధిష్ఠిరుని స్వర్గారోహణం

4. మహాభారతంలోని ముఖ్యమైన పాత్రలు (Important Characters)

4.1 కురు రాజకుటుంబం

పాత్ర	వివరాలు
శంతనుడు	హస్తినాపుర రాజు, భీష్ముని తండ్రి.
గంగాదేవి	భీష్ముని తల్లి.
సత్యవతి	శంతనుని భార్య, విచిత్రవీర్యుని తల్లి.
భీష్ముడు	శంతనుడు, గంగాదేవి కుమారుడు. అసలు పేరు దేవవ్రతుడు.
విచిత్రవీర్యుడు	శంతనుడు, సత్యవతుల కుమారుడు.
ధృతరాష్ట్రుడు	గాంధారి భర్త, కౌరవుల తండ్రి.
పాండు	పాండవుల తండ్రి.
విదురుడు	ధృతరాష్ట్రుడు, పాండులకు సోదరుడు; ధర్మజ్ఞుడు, మంత్రి.

4.2 పాండవులు – Five Pandavas

పాండురాజుకు కుంతి, మాద్రి అనే ఇద్దరు భార్యలు. దైవానుగ్రహంతో పాండవులు జన్మించినట్లు మహాభారత కథనం వివరిస్తుంది.

పాండవుడు	తల్లి	దైవ సంబంధం	ప్రత్యేకత
యుధిష్ఠిరుడు	కుంతి	ధర్మదేవుడు	ధర్మరాజు, పెద్దవాడు
భీముడు	కుంతి	వాయుదేవుడు	అపార బలం
అర్జునుడు	కుంతి	ఇంద్రుడు	గొప్ప విలుకాడు
నకులుడు	మాద్రి	అశ్వినీ దేవతలు	అందం, అశ్వవిద్య
సహదేవుడు	మాద్రి	అశ్వినీ దేవతలు	జ్ఞానం, వివేకం

4.3 కౌరవులు (Kauravas)

ధృతరాష్ట్రుడు మరియు గాంధారికి జన్మించిన నూరు మంది కుమారులను కౌరవులు అంటారు. వీరిలో దుర్యోధనుడు పెద్దవాడు, దుశ్శాసనుడు ముఖ్యమైనవాడు.

• దుర్యోధనుడు – కౌరవుల పెద్దవాడు.
• దుశ్శాసనుడు – దుర్యోధనుని సోదరుడు.
• వికర్ణుడు – ద్రౌపది అవమాన సమయంలో సభలో అభ్యంతరం తెలిపిన కౌరవుడు.
• దుశ్శల – కౌరవుల సోదరి.

4.4 ద్రౌపది మరియు ఇతర ముఖ్యమైన మహిళా పాత్రలు

పాత్ర	వివరాలు
ద్రౌపది	ద్రుపదుని కుమార్తె, పాండవుల భార్య.
కుంతి	పాండవులలో యుధిష్ఠిరుడు, భీముడు, అర్జునుల తల్లి.
మాద్రి	నకులుడు, సహదేవుల తల్లి.
గాంధారి	ధృతరాష్ట్రుని భార్య, కౌరవుల తల్లి.
సుభద్ర	శ్రీకృష్ణుని సోదరి, అర్జునుని భార్య.
ఉత్తర	విరాటరాజు కుమార్తె, అభిమన్యుని భార్య.
హిడింబి	భీముని భార్య, ఘటోత్కచుని తల్లి.
సత్యభామ	శ్రీకృష్ణుని భార్య.
రుక్మిణి	శ్రీకృష్ణుని ప్రధాన భార్యగా ప్రసిద్ధి.

4.5 శ్రీకృష్ణుడు మరియు యాదవ పాత్రలు

• శ్రీకృష్ణుడు – అర్జునునికి సారథి, భగవద్గీత బోధకుడు.
• బలరాముడు – శ్రీకృష్ణుని అన్నయ్య.
• వసుదేవుడు – శ్రీకృష్ణుని తండ్రి.
• దేవకి – శ్రీకృష్ణుని తల్లి.
• ఉగ్రసేనుడు – మథురకు చెందిన యాదవ రాజు.
• సాత్యకి – పాండవుల పక్షాన పోరాడిన యాదవ యోధుడు.
• ప్రద్యుమ్నుడు – శ్రీకృష్ణుని కుమారుడు.

4.6 ఇతర ముఖ్యమైన యోధులు, గురువులు

పాత్ర	ప్రాముఖ్యత
ద్రోణాచార్యుడు	పాండవులు, కౌరవులకు గురువు.
కృపాచార్యుడు	కురు రాజకుటుంబ గురువు.
కర్ణుడు	కుంతి మొదటి కుమారుడు, దుర్యోధనుని మిత్రుడు.
అశ్వత్థామ	ద్రోణాచార్యుని కుమారుడు.
శకుని	గాంధారి సోదరుడు, జూదం కుట్రలో ముఖ్య పాత్ర.
శల్యుడు	మద్ర రాజు, కర్ణునికి సారథి.
అభిమన్యుడు	అర్జునుడు, సుభద్రల కుమారుడు.
ఘటోత్కచుడు	భీముడు, హిడింబిల కుమారుడు.
శిఖండి	భీష్ముని పతనంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు.
దృష్టద్యుమ్నుడు	ద్రుపదుని కుమారుడు, పాండవ సేనాధిపతి.
విదురుడు	ధర్మబద్ధమైన సలహాలు ఇచ్చినవాడు.

5. మహాభారతంలోని రాజవంశాలు (Dynasties)

5.1 చంద్రవంశం (Lunar Dynasty)

మహాభారతంలోని ప్రధాన రాజవంశం చంద్రవంశం. ఈ వంశానికి చెందిన కురు, పురు, యదు వంటి శాఖలు భారతీయ ఇతిహాస సంప్రదాయంలో ముఖ్యమైనవి.

చంద్రవంశానికి సంబంధించిన సంప్రదాయ వంశక్రమం:

చంద్రుడు → బుధుడు → పురూరవుడు → ఆయువు → నహుషుడు → యయాతి.

యయాతికి యదు, తుర్వసు, ద్రుహ్యు, అను, పురు అనే కుమారులు ఉన్నట్లు వంశ సంప్రదాయం చెబుతుంది.

5.2 పురు వంశం (Puru Dynasty)

యయాతి కుమారుడైన పురువు వంశం నుంచి కురు వంశం అభివృద్ధి చెందినట్లు ఇతిహాస సంప్రదాయం వివరిస్తుంది.

పురు → జనమేజయుడు → ప్రాచీన్వంతుడు → ప్రవీరుడు → మనస్యుడు → దుష్యంతుడు → భరతుడు అనే వంశక్రమం కొన్ని పురాణ వంశావళుల్లో కనిపిస్తుంది. వివిధ గ్రంథాల్లో మధ్య తరాల పేర్లు, క్రమాలు మారవచ్చు.

5.3 కురు వంశం (Kuru Dynasty)

కురు వంశం మహాభారత ఇతిహాసానికి కేంద్రబిందువు. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో పాల్గొన్న కౌరవులు, పాండవులు ఈ వంశానికి సంబంధించినవారు.

• కురు – కురు వంశానికి ప్రసిద్ధి కలిగించిన రాజు.
• ప్రతీపుడు – కురు వంశపు రాజు.
• శంతనుడు – హస్తినాపుర రాజు.
• భీష్ముడు – శంతనుని కుమారుడు.
• విచిత్రవీర్యుడు – ధృతరాష్ట్రుడు, పాండు, విదురుల జననానికి సంబంధించిన నియోగ సంప్రదాయంలో కీలక నేపథ్యం.
• ధృతరాష్ట్రుడు – కౌరవుల తండ్రి.
• పాండు – పాండవుల తండ్రి.

5.4 యదు వంశం (Yadava Dynasty)

యయాతి కుమారుడైన యదు వంశాన్ని యాదవ వంశం అంటారు. శ్రీకృష్ణుడు యాదవ వంశానికి చెందినవాడు. ఈ వంశానికి వృష్ణి, అంధక వంటి శాఖలు కూడా సంబంధించినవిగా ఇతిహాస సంప్రదాయంలో పేర్కొంటారు.

6. మహాభారతంలో పేర్కొన్న ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు (Important Places)

ప్రదేశం	ప్రస్తుత గుర్తింపు / ప్రాంతం	ప్రాముఖ్యత
హస్తినాపురం	ఉత్తరప్రదేశ్	కురు రాజుల రాజధాని.
ఇంద్రప్రస్థం	ఢిల్లీ ప్రాంతంతో సంప్రదాయ సంబంధం	పాండవుల రాజధాని.
కురుక్షేత్రం	హర్యానా	మహాభారత యుద్ధభూమి.
మథుర	ఉత్తరప్రదేశ్	శ్రీకృష్ణుని జన్మస్థలంగా సంప్రదాయ గుర్తింపు.
ద్వారక	గుజరాత్	శ్రీకృష్ణుని రాజ్యంతో సంబంధం.
పంచాలం	ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రాంతం	ద్రుపదుని రాజ్యం.
కాంపిల్య	ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రాంతం	ద్రౌపది స్వయంవరంతో సంబంధం ఉన్న రాజధాని.
విరాటనగరం	రాజస్థాన్‌లోని బైరాట్‌తో సంప్రదాయ సంబంధం	పాండవుల అజ్ఞాతవాసం.
మగధ	బీహార్	జరాసంధుని రాజ్యం.
ప్రాగ్జ్యోతిషపురం	అస్సాం ప్రాంతంతో సంప్రదాయ సంబంధం	భగదత్తుని రాజ్యం.
మణిపురం	మహాభారత కథనంలో అర్జునుడు, చిత్రాంగదతో సంబంధం	బభ్రువాహనుని జన్మస్థలంగా కథనం.
గాంధార	ప్రస్తుత పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ పరిసర చారిత్రక ప్రాంతాలు	గాంధారి, శకుని స్వస్థలం.

7. కురుక్షేత్ర యుద్ధం (Kurukshetra War)

కౌరవులు మరియు పాండవుల మధ్య రాజ్యాధికార వివాదం చివరకు కురుక్షేత్ర యుద్ధానికి దారితీసింది. ఈ యుద్ధం 18 రోజుల పాటు జరిగినట్లు మహాభారతం వివరిస్తుంది.

యుద్ధానికి ప్రధాన కారణాలు

• పాండవులు, కౌరవుల మధ్య రాజ్యాధికార వివాదం.
• దుర్యోధనుని అసూయ, అధికార దాహం.
• లక్క ఇంటి కుట్ర.
• జూదంలో పాండవుల రాజ్యాన్ని కోల్పోవడం.
• ద్రౌపది అవమానం.
• 13 సంవత్సరాల అరణ్యవాసం, అజ్ఞాతవాసం పూర్తి చేసినప్పటికీ రాజ్యం తిరిగి ఇవ్వకపోవడం.
• శ్రీకృష్ణుని శాంతి ప్రయత్నాలు విఫలం కావడం.

యుద్ధంలోని సేనాధిపతులు – కౌరవ పక్షం

క్రమం	సేనాధిపతి	వివరాలు
1	భీష్ముడు	యుద్ధం ప్రారంభ దశలో సేనాధిపతి.
2	ద్రోణాచార్యుడు	భీష్ముని అనంతరం బాధ్యతలు చేపట్టాడు.
3	కర్ణుడు	ద్రోణుని అనంతరం సేనాధిపతి.
4	శల్యుడు	చివరి దశలో సేనాధిపతి.

యుద్ధంలోని ముఖ్యమైన సంఘటనలు

రోజు	ముఖ్యమైన సంఘటన
1–10	భీష్ముని సేనాధిపత్యం.
10	శిఖండి సహకారంతో భీష్ముడు అంపశయ్యపై పడటం.
11–15	ద్రోణాచార్యుని సేనాధిపత్యం.
13	చక్రవ్యూహంలో అభిమన్యుని మరణం.
15	ద్రోణాచార్యుని మరణం.
16–17	కర్ణుని సేనాధిపత్యం.
17	కర్ణార్జున యుద్ధంలో కర్ణుని మరణం.
18	శల్యుని మరణం, దుర్యోధనునితో భీముని గదాయుద్ధం.

8. భగవద్గీత (Bhagavad Gita)

భగవద్గీత మహాభారతంలోని భీష్మ పర్వంలో భాగంగా ఉంది. కురుక్షేత్ర యుద్ధం ప్రారంభానికి ముందు అర్జునుడు తన బంధువులు, గురువులు, స్నేహితులు యుద్ధరంగంలో ఉండటం చూసి యుద్ధం చేయడానికి సంకోచిస్తాడు.

ఆ సమయంలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి ఆత్మతత్వం, కర్మ, ధర్మం, జ్ఞానం, భక్తి, యోగం గురించి బోధిస్తాడు. ఈ బోధనల సమాహారమే భగవద్గీత.

భగవద్గీత ముఖ్యమైన వివరాలు

వివరం	సమాధానం
గ్రంథం	భగవద్గీత
మహాభారతంలోని స్థానం	భీష్మ పర్వం
బోధించినవారు	శ్రీకృష్ణుడు
విన్నవారు	అర్జునుడు
అధ్యాయాలు	18
సంప్రదాయ శ్లోకాల సంఖ్య	700
ప్రధాన బోధనలు	కర్మయోగం, జ్ఞానయోగం, భక్తియోగం

భగవద్గీతలోని ముఖ్యమైన యోగాలు

• కర్మయోగం: ఫలితంపై ఆసక్తి లేకుండా కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించడం.
• జ్ఞానయోగం: ఆత్మ, పరమాత్మ, సత్య స్వరూపాన్ని జ్ఞానం ద్వారా తెలుసుకోవడం.
• భక్తియోగం: భగవంతుని పట్ల భక్తి, శరణాగతి.
• ధ్యానయోగం: మనస్సును నియంత్రించి ధ్యానం ద్వారా ఆధ్యాత్మిక సాధన చేయడం.

9. మహాభారతంలోని ముఖ్యమైన ఉపాఖ్యానాలు

మహాభారతంలో ప్రధాన కథతో పాటు అనేక ఉపకథలు, నీతి కథలు, రాజధర్మం, త్యాగం, సత్యం, భక్తి వంటి విషయాలు వివరించబడతాయి.

కథ	ప్రధాన పాత్రలు	సంబంధిత అంశం
నలదమయంతి కథ	నలుడు, దమయంతి	ప్రేమ, సహనం, విధి
సావిత్రి సత్యవంతుల కథ	సావిత్రి, సత్యవంతుడు	పతివ్రతా ధర్మం, ధైర్యం
యక్ష ప్రశ్నలు	యుధిష్ఠిరుడు, యక్షుడు	జ్ఞానం, ధర్మం
దుష్యంత శకుంతల కథ	దుష్యంతుడు, శకుంతల	భరతుని వంశ నేపథ్యం
ఏకలవ్యుని కథ	ఏకలవ్యుడు, ద్రోణుడు	విద్య, గురుభక్తి
కర్ణుని కథ	కర్ణుడు, కుంతి	దానశీలత, విధి

10. మహాభారతంలోని ముఖ్యమైన One-Liners

1. మహాభారత రచయిత – వేదవ్యాసుడు.
2. మహాభారతాన్ని లిఖించినట్లు సంప్రదాయంలో చెప్పబడినవారు – గణపతి.
3. మహాభారతానికి మరో పేరు – జయం.
4. మహాభారతంలోని ప్రధాన పర్వాలు – 18.
5. కురుక్షేత్ర యుద్ధం జరిగిన కాలవ్యవధి – 18 రోజులు.
6. పాండవుల సంఖ్య – ఐదుగురు.
7. కౌరవుల సంఖ్య – 100 మంది కుమారులు.
8. పాండవుల పెద్దవాడు – యుధిష్ఠిరుడు.
9. పాండవులలో బలవంతుడు – భీముడు.
10. గొప్ప విలుకాడిగా ప్రసిద్ధి – అర్జునుడు.
11. అర్జునుని కుమారుడు – అభిమన్యుడు.
12. అభిమన్యుని కుమారుడు – పరీక్షిత్తు.
13. ద్రౌపది తండ్రి – ద్రుపదుడు.
14. ద్రౌపది స్వయంవరం జరిగిన రాజ్యం – పాంచాలం.
15. కర్ణుని తల్లి – కుంతి.
16. కర్ణుని పెంపుడు తల్లిదండ్రులు – రాధ, అధిరథుడు.
17. కౌరవుల తండ్రి – ధృతరాష్ట్రుడు.
18. పాండవుల తండ్రి – పాండు.
19. భీష్ముని అసలు పేరు – దేవవ్రతుడు.
20. ద్రోణాచార్యుని కుమారుడు – అశ్వత్థామ.
21. శకుని – గాంధారి సోదరుడు.
22. శ్రీకృష్ణుని సోదరుడు – బలరాముడు.
23. శ్రీకృష్ణుని సోదరి – సుభద్ర.
24. భగవద్గీత – భీష్మ పర్వం.
25. అశ్వమేధ యాగం – అశ్వమేధిక పర్వం.
26. యాదవుల వినాశనం – మౌసల పర్వం.
27. పాండవుల అజ్ఞాతవాసం – విరాట పర్వం.
28. కురుక్షేత్రం – హర్యానా.
29. హస్తినాపురం – ఉత్తరప్రదేశ్.
30. పాండవుల రాజధాని – ఇంద్రప్రస్థం.

11. APPSC Group-1 Practice Test

12. Revision – చివరిసారిగా గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశాలు

13. ముగింపు (Conclusion)

మహాభారతం భారతీయ ఇతిహాస సంప్రదాయంలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగిన గ్రంథం. ఇందులో రాజవంశాల చరిత్ర, కుటుంబ వ్యవస్థ, రాజధర్మం, యుద్ధనీతి, నైతిక విలువలు, భగవద్గీత వంటి అనేక అంశాలు ఉన్నాయి.

APPSC Group-1 Paper-II పరీక్షలో మహాభారతంలోని పాత్రలు, పర్వాలు, రాజవంశాలు, ప్రదేశాలు మరియు ముఖ్యమైన సంఘటనలపై ప్రశ్నలు ఎదురయ్యే అవకాశం ఉన్నందున ఈ అంశాలను పునశ్చరణ చేసుకోవాలి.