Chapter 28 History |హోంరూల్ ఉద్యమం మరియు లక్నో ఒప్పందం

📖 ఈ అధ్యాయంలో నేర్చుకునేవి

• హోంరూల్ అంటే ఏమిటి?
• బాల గంగాధర్ తిలక్ హోంరూల్ లీగ్
• అనీ బిసెంట్ హోంరూల్ లీగ్
• హోంరూల్ ఉద్యమ లక్ష్యాలు, ప్రచార పద్ధతులు
• అనీ బిసెంట్ నిర్బంధం – 1917
• లక్నో ఒప్పందం – 1916
• కాంగ్రెస్‌లో మితవాదులు, తీవ్రవాదుల పునఃకలయిక
• 15 నమూనా ప్రశ్నలు – సమాధానాలు, తెలుగు వివరణలతో

1. హోంరూల్ ఉద్యమం అంటే ఏమిటి?

హోంరూల్ (Home Rule) అంటే ఒక దేశ ప్రజలు తమ దేశ పరిపాలనను తామే నిర్వహించుకునే స్వపరిపాలన. భారతదేశంలో 1916 ప్రాంతంలో ఈ డిమాండ్‌ను బలంగా ప్రచారం చేసిన ఉద్యమమే హోంరూల్ ఉద్యమం.

ఈ ఉద్యమానికి బాల గంగాధర్ తిలక్, అనీ బిసెంట్ ప్రధాన నాయకత్వం వహించారు. బ్రిటిష్ పాలనలోనే భారతదేశానికి స్వపరిపాలన కల్పించాలని వారు డిమాండ్ చేశారు. ఆ కాలంలో హోంరూల్ డిమాండ్ అంటే వెంటనే సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం అనే అర్థం తప్పనిసరిగా కాదు; ప్రధానంగా స్వపరిపాలన, భారతీయుల రాజకీయ అధికారాన్ని పెంచడం లక్ష్యం.

ఉద్యమానికి దారితీసిన పరిస్థితులు

• బ్రిటిష్ పాలనలో భారతీయులకు పరిమిత రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం ఉండేది.
• మితవాదుల వినతుల ద్వారా ఆశించినంత వేగంగా సంస్కరణలు రాలేదు.
• స్వదేశీ ఉద్యమం, జాతీయవాద భావాలు ప్రజల్లో రాజకీయ చైతన్యాన్ని పెంచాయి.
• మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో భారతదేశం నుంచి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం సైనిక, ఆర్థిక సహాయం పొందింది; దీనితో భారతీయుల రాజకీయ డిమాండ్లు మరింత బలంగా వినిపించాయి.

2. బాల గంగాధర్ తిలక్ హోంరూల్ లీగ్

బాల గంగాధర్ తిలక్ 1916 ఏప్రిల్‌లో తన హోంరూల్ లీగ్‌ను ప్రారంభించారు. బెలగావి ప్రాంతంలో జరిగిన బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ రాజకీయ సమావేశంతో ఈ ప్రారంభం అనుసంధానమై ఉంది. ఆయన లీగ్ ప్రధానంగా మహారాష్ట్రలోని బొంబాయి నగరం మినహా ఇతర ప్రాంతాలు, కర్ణాటక, మధ్య ప్రావిన్సులు, బేరార్ ప్రాంతాల్లో పనిచేసింది.

తిలక్ ఉద్యమ పద్ధతులు

• ప్రజా సమావేశాలు, ప్రసంగాల ద్వారా స్వపరిపాలన అవసరాన్ని వివరించడం.
• కరపత్రాలు, ప్రచురణల ద్వారా ప్రజల్లో అవగాహన పెంచడం.
• స్థానిక స్థాయిలో లీగ్ శాఖలను ఏర్పరచడం.
• ప్రజలను రాజకీయ చర్చల్లో పాల్గొనేలా ప్రోత్సహించడం.

3. అనీ బిసెంట్ హోంరూల్ లీగ్

అనీ బిసెంట్ (Annie Besant) ప్రముఖ సామాజిక సంస్కర్త, రచయిత్రి, థియోసాఫికల్ సొసైటీ నాయకురాలు. భారతదేశానికి స్వపరిపాలన రావాలని ఆమె బలంగా ప్రచారం చేశారు.

ఆమె హోంరూల్ లీగ్‌ను 1916 సెప్టెంబరులో మద్రాస్‌లో (ప్రస్తుత చెన్నై) ప్రారంభించారు. ఆమె లీగ్ కార్యకలాపాలు తిలక్ లీగ్ పనిచేసిన ప్రాంతాలకు భిన్నంగా, భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల్లో విస్తరించాయి.

ప్రచార సాధనాలు

• New India: అనీ బిసెంట్ సంపాదకత్వంతో స్వపరిపాలనకు మద్దతుగా ప్రచారం చేసిన పత్రిక.
• Commonweal: రాజకీయ, సామాజిక అంశాలపై ఆమె అభిప్రాయాలను ప్రచారం చేసిన పత్రిక.
• ప్రజా సమావేశాలు, చర్చా వేదికలు, కరపత్రాల పంపిణీ.
• విద్యార్థులు, యువతలో రాజకీయ చైతన్యాన్ని పెంపొందించడం.

4. రెండు హోంరూల్ లీగుల మధ్య తేడాలు

రెండు లీగులు వేర్వేరుగా పనిచేసినా, వాటి ప్రధాన లక్ష్యం ఒకటే. తమ కార్యకలాపాల ప్రాంతాలను వేరు చేసుకోవడం వల్ల ఒకదానితో మరొకటి ప్రత్యక్ష పోటీ పడకుండా ఉద్యమాన్ని విస్తరించగలిగాయి.

5. అనీ బిసెంట్ నిర్బంధం – 1917

హోంరూల్ ఉద్యమం ప్రజల్లో ఆదరణ పొందడంతో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం దానిని నియంత్రించడానికి చర్యలు తీసుకుంది. 1917 జూన్‌లో అనీ బిసెంట్‌తో పాటు ఆమె సహచరులు బి.పి. వాడియా, జార్జ్ అరుండేల్‌లను నిర్బంధంలో ఉంచారు.

ఈ చర్య దేశవ్యాప్తంగా నిరసనలకు దారితీసింది. అనీ బిసెంట్ విడుదల చేయాలని అనేక మంది నాయకులు, ప్రజలు డిమాండ్ చేశారు. ఆమె 1917 సెప్టెంబరులో విడుదలయ్యారు.

1917లో అనీ బిసెంట్ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా ఎన్నిక కావడం ఆమె జాతీయోద్యమ పాత్రకు గుర్తింపు. ఆమె కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలైన తొలి మహిళగా ప్రసిద్ధి చెందారు.

6. లక్నో ఒప్పందం – 1916

లక్నో ఒప్పందం (Lucknow Pact) 1916 డిసెంబరులో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్, అఖిల భారత ముస్లిం లీగ్ మధ్య కుదిరిన రాజకీయ అవగాహన. బ్రిటిష్ పాలనలో భారతీయులకు ఎక్కువ రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం, స్వపరిపాలన దిశగా సంస్కరణలు కావాలని రెండు సంస్థలు ఉమ్మడిగా డిమాండ్ చేశాయి.

ఒప్పందంలోని ముఖ్య అంశాలు

• శాసన మండళ్లలో భారతీయుల ఎన్నికైన ప్రాతినిధ్యాన్ని పెంచాలని కోరడం.
• కేంద్ర, ప్రావిన్షియల్ శాసన మండళ్ల అధికారాలను విస్తరించాలని డిమాండ్ చేయడం.
• ఉన్నత పరిపాలనా వ్యవస్థల్లో భారతీయులకు ఎక్కువ అవకాశం కల్పించాలని కోరడం.
• ముస్లింలకు ప్రత్యేక ఎన్నికల నియోజకవర్గాల (Separate Electorates) విధానాన్ని కాంగ్రెస్ అంగీకరించడం.
• కాంగ్రెస్‌లోని మితవాదులు, తీవ్రవాదులు తిరిగి కలసి పనిచేయడానికి అనుకూల వాతావరణం ఏర్పడడం.

7. లక్నో సమావేశం ప్రాముఖ్యత

• కాంగ్రెస్‌లోని మితవాదులు, తీవ్రవాదుల మధ్య పునఃకలయికకు మార్గం సుగమమైంది.
• కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ మధ్య రాజకీయ సహకారం ఏర్పడింది.
• భారతీయుల రాజకీయ డిమాండ్లు మరింత సమన్వయంతో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి తెలియజేయబడ్డాయి.
• స్వపరిపాలనపై ప్రజా చర్చ, జాతీయవాద ఉద్యమం మరింత బలపడింది.

లక్నో ఒప్పందం భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో ముఖ్యమైన మలుపు. అయితే ప్రత్యేక ఎన్నికల నియోజకవర్గాలకు ఇచ్చిన అంగీకారం తరువాతి కాలంలో రాజకీయ ప్రాతినిధ్యంపై చర్చలకు, వివాదాలకు కూడా దారితీసింది.

8. ముఖ్యమైన కాలక్రమం (Timeline)

🧠 త్వరిత పునశ్చరణ

📝 15 నమూనా ప్రశ్నలు (Model MCQs)

ప్రతి ప్రశ్నకు సరైన సమాధానం, తెలుగులో వివరణ ఇచ్చాము. ఇవి సాధన కోసం రూపొందించిన నమూనా ప్రశ్నలు; ధృవీకరించిన గత పరీక్ష ప్రశ్నలు కావు.

🎯 పరీక్షకు ముందు గుర్తుంచుకోండి

• తిలక్ లీగ్ – ఏప్రిల్ 1916.
• అనీ బిసెంట్ లీగ్ – సెప్టెంబర్ 1916.
• లక్నో ఒప్పందం – డిసెంబర్ 1916.
• అనీ బిసెంట్ నిర్బంధం – జూన్ 1917; విడుదల – సెప్టెంబర్ 1917.
• అనీ బిసెంట్ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలు – 1917.
• లక్నో ఒప్పందం – కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ సహకారం; మితవాదులు, తీవ్రవాదుల పునఃకలయిక.