1. పరిచయం – Introduction

మొఘల్ సామ్రాజ్యం భారతదేశ చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన సామ్రాజ్యాలలో ఒకటి. అక్బర్, జహంగీర్, షాజహాన్ కాలాల్లో సామ్రాజ్యం రాజకీయంగా, ఆర్థికంగా, సాంస్కృతికంగా బలపడింది. అయితే ఔరంగజేబు మరణం (1707) తరువాత కేంద్ర పాలన క్రమంగా బలహీనపడింది.

వారసత్వ పోరాటాలు, ఆర్థిక సమస్యలు, ప్రాంతీయ శక్తుల ఎదుగుదల, విదేశీ దండయాత్రలు, యూరోపియన్ వర్తక సంస్థల రాజకీయ జోక్యం వంటి అనేక కారణాలు మొఘల్ సామ్రాజ్య పతనానికి దోహదపడ్డాయి.

ముఖ్యమైన విషయం: మొఘల్ సామ్రాజ్యం 1707లోనే పూర్తిగా అంతరించలేదు. దాని రాజకీయ శక్తి క్రమంగా తగ్గుతూ, చివరి చక్రవర్తి బహదూర్ షా II కాలంలో 1857 తిరుగుబాటు తరువాత ముగిసింది.

2. పతనానికి ప్రధాన కారణాలు – Causes of Decline

• Weak Successors: ఔరంగజేబు తరువాత వచ్చిన పలువురు చక్రవర్తులు సామ్రాజ్యాన్ని సమర్థవంతంగా నియంత్రించలేకపోయారు.
• War of Succession: చక్రవర్తి పదవి కోసం రాజకుమారుల మధ్య పోరాటాలు జరిగాయి.
• Financial Crisis: దీర్ఘకాలిక యుద్ధాలు, భారీ సైనిక ఖర్చులు రాజ ఖజానాపై ఒత్తిడి పెంచాయి.
• Administrative Problems: జాగీర్దారీ, మాన్సబ్దారీ వ్యవస్థల్లో సమస్యలు పెరిగాయి.
• Rise of Regional Powers: మరాఠాలు, సిక్కులు, జాట్లు, బెంగాల్, అవధ్, హైదరాబాద్ వంటి ప్రాంతీయ శక్తులు బలపడ్డాయి.
• Foreign Invasions: నాదిర్ షా, అహ్మద్ షా అబ్దాలీ దండయాత్రలు మొఘల్ అధికారాన్ని తీవ్రంగా దెబ్బతీశాయి.
• British Expansion: బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ వాణిజ్యం నుంచి రాజకీయ, సైనిక అధికారాల వైపు విస్తరించింది.

3. ఔరంగజేబు తరువాతి చక్రవర్తులు

ఈ పట్టికలోని పాలనా కాలాలు ముఖ్యమైన పరీక్షా అంశాలు. మధ్యలో మరికొందరు చక్రవర్తులు కూడా పాలించారు.

4. సయ్యద్ సోదరులు – Sayyid Brothers

18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సయ్యద్ సోదరులు మొఘల్ రాజకీయాల్లో అత్యంత ప్రభావవంతులయ్యారు. వారు చక్రవర్తుల ఎంపిక, తొలగింపుల్లో కీలక పాత్ర పోషించారు.

• ఫరూఖ్‌సియర్ పాలనా కాలంలో వారి ప్రభావం గణనీయంగా పెరిగింది.
• 1719లో ఫరూఖ్‌సియర్ పదవి నుంచి తొలగించబడ్డాడు.
• చక్రవర్తి అధికారం తగ్గి, రాజదర్బారులో వర్గపోరాటాలు పెరిగాయి.

5. నాదిర్ షా దండయాత్ర – Invasion of Nadir Shah

పర్షియా పాలకుడు నాదిర్ షా 1739లో భారతదేశంపై దండయాత్ర చేశాడు. మొఘల్ సైన్యం కర్నాల్ యుద్ధంలో ఓடியது. அதன் తరువాత நாதிர் ஷா டெல்லியை கைப்பற்றி பெரும் கொள்ளையிட்டான்.

• Year: 1739.
• Battle: Battle of Karnal – కర్నాల్ యుద్ధం.
• ఢిల్లీ నగరంలో భారీ విధ్వంసం, దోపిడీ జరిగింది.
• మొఘల్ సామ్రాజ్య ఆర్థిక, రాజకీయ బలహీనత ప్రపంచానికి స్పష్టమైంది.
• నాదిర్ షా దండయాత్రతో నెమలి సింహాసనం సహా విలువైన సంపద పర్షియాకు తరలించబడినట్లు చారిత్రక వృత్తాంతాలు పేర్కొంటాయి.

6. అహ్మద్ షా అబ్దాలీ దండయాత్రలు

అహ్మద్ షా అబ్దాలీ (అహ్మద్ షా దుర్రాణీ) 18వ శతాబ్దంలో భారతదేశంపై అనేకసార్లు దండయాత్ర చేశాడు. ఉత్తర భారతదేశ రాజకీయ పరిస్థితులు మరింత అస్థిరమయ్యాయి.

• మొఘల్ కేంద్ర పాలన మరింత బలహీనపడింది.
• 1761లో జరిగిన మూడవ పానిపట్ యుద్ధంలో మరాఠా సైన్యం అహ్మద్ షా అబ్దాలీ సైన్యంతో పోరాడి ఓడిపోయింది.
• ఈ యుద్ధం ఉత్తర భారతదేశంలోని శక్తుల సమతుల్యతపై ప్రభావం చూపింది.

7. ప్లాసీ యుద్ధం – Battle of Plassey

1757లో రాబర్ట్ క్లైవ్ నాయకత్వంలోని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, బెంగాల్ నవాబు సిరాజ్-ఉద్-దౌలాను ప్లాసీ యుద్ధంలో ఓడించింది.

• బెంగాల్‌లో కంపెనీ రాజకీయ ప్రభావం బలపడింది.
• భారతదేశంలో బ్రిటిష్ రాజకీయ ఆధిపత్య విస్తరణకు ఈ యుద్ధం కీలక మలుపుగా నిలిచింది.
• స్థానిక రాజకీయ విభేదాలను కంపెనీ తన ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించుకుంది.

8. బక్సర్ యుద్ధం – Battle of Buxar

1764లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, మీర్ ఖాసిం, అవధ్ నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలా, మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II కలిసి ఎదుర్కొన్న కూటమిపై విజయం సాధించింది.

• Year: 1764.
• Company commander: హెక్టర్ మున్రో (Hector Munro).
• ఈ విజయం కంపెనీకి బెంగాల్, బీహార్ ప్రాంతాల్లో అధికారాన్ని బలపరచుకునే అవకాశం ఇచ్చింది.
• Treaty of Allahabad (1765): షా ఆలం II కంపెనీకి బెంగాల్, బీహార్, ఒరిస్సా దివానీ హక్కులు మంజూరు చేశాడు.

ప్లాసీ యుద్ధం కంపెనీ రాజకీయ ఎదుగుదలకు మార్గం చూపగా, బక్సర్ యుద్ధం దాని అధికారాన్ని మరింత స్థిరపరిచింది.

9. చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి – Bahadur Shah II

బహదూర్ షా II, జఫర్ అనే కలంపేరుతో కవిత్వం రాసిన చక్రవర్తి. 1857 తిరుగుబాటు సమయంలో తిరుగుబాటుదారులు ఆయనను ప్రతీకాత్మక నాయకుడిగా ప్రకటించారు.

• 1857 తిరుగుబాటు తరువాత బ్రిటిష్ ఆయనను అరెస్టు చేశారు.
• ఆయనను రంగూన్ (ప్రస్తుత యాంగోన్, మయన్మార్)కు ప్రవాసానికి పంపించారు.
• 1862లో రంగూన్‌లో మరణించాడు.
• 1857 తిరుగుబాటు తరువాత మొఘల్ రాజవంశపు చక్రవర్తి పాలనకు ముగింపు ఏర్పడింది.

10. కాలక్రమం – Important Timeline

11. పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన అంశాలు

• ఔరంగజేబు మరణం – 1707.
• నాదిర్ షా దండయాత్ర – 1739.
• కర్నాల్ యుద్ధం – 1739.
• ప్లాసీ యుద్ధం – 1757.
• మూడవ పానిపట్ యుద్ధం – 1761.
• బక్సర్ యుద్ధం – 1764.
• అలహాబాద్ ఒప్పందం – 1765.
• దివానీ హక్కులు మంజూరు చేసిన చక్రవర్తి – షా ఆలం II.
• చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి – బహదూర్ షా II (జఫర్).
• మొఘల్ రాజవంశపు చక్రవర్తి పాలన ముగింపు – 1857 తరువాత.

12. Model MCQs – 15 ప్రశ్నలు

గమనిక: ఇవి సాధన కోసం రూపొందించిన మోడల్ ప్రశ్నలు మాత్రమే; ధృవీకరించిన గత పరీక్ష ప్రశ్నలు కావు.

13. Quick Revision – త్వరిత పునశ్చరణ

• 1707 – ఔరంగజేబు మరణం.
• 1739 – నాదిర్ షా దండయాత్ర.
• 1757 – ప్లాసీ యుద్ధం.
• 1761 – మూడవ పానిపట్ యుద్ధం.
• 1764 – బక్సర్ యుద్ధం.
• 1765 – అలహాబాద్ ఒప్పందం.
• చివరి మొఘల్ చక్రవర్తి – బహదూర్ షా II.
• 1857 – మొఘల్ చక్రవర్తి పాలనకు ముగింపు.

Further Reading – అదనపు అధ్యయనం

• NCERT – Medieval Indian History సంబంధిత పాఠాలు.
• AP State Board History textbooks – సంబంధిత చరిత్ర అంశాలు.
• ప్రామాణిక భారత చరిత్ర గ్రంథాల్లో మొఘల్ సామ్రాజ్య పతనం, బ్రిటిష్ విస్తరణ అంశాలు.