Chapter 30: Central Bureau of Investigation (CBI)
కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థ
APPSC | AP Group 1 & 2 | AP Police | Other Competitive Exams
తెలుగు వివరణ + English Terms + Practice MCQs
1. పాఠం పరిచయం (Introduction)
Central Bureau of Investigation (CBI) భారతదేశంలో ముఖ్యమైన దర్యాప్తు సంస్థ. అవినీతి కేసులు, తీవ్రమైన ఆర్థిక నేరాలు, ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉన్న నేరాలు వంటి కేసులను చట్టపరమైన పరిధిలో దర్యాప్తు చేయడంలో ఈ సంస్థ పాత్ర పోషిస్తుంది.
CBI అనేది రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేసిన Constitutional Body కాదు. దీని దర్యాప్తు అధికారాలకు ప్రధాన చట్టపరమైన ఆధారం Delhi Special Police Establishment Act, 1946 (DSPE Act).
ఈ అధ్యాయంలో: CBI చరిత్ర, చట్టపరమైన ఆధారం, విధులు, రాష్ట్ర పరిధిలో దర్యాప్తు, డైరెక్టర్ నియామకం, CBI–CVC తేడాలు, పరీక్షల ప్రశ్నలు నేర్చుకుందాం.
2. CBI పూర్తి వివరణ (Detailed Explanation)
2.1 CBI అంటే ఏమిటి?
CBI పూర్తి పేరు Central Bureau of Investigation. తెలుగులో కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థ అని అంటారు. ఇది కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిధిలో పనిచేసే ప్రముఖ దర్యాప్తు సంస్థ.
2.2 స్థాపన (Establishment)
- స్థాపన తేదీ: 1 ఏప్రిల్ 1963.
- స్థాపన విధానం: భారత ప్రభుత్వ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పాటు చేశారు.
- పూర్వ నేపథ్యం: Delhi Special Police Establishment (DSPE) నుంచి అభివృద్ధి చెందింది.
- చట్టపరమైన ఆధారం: Delhi Special Police Establishment Act, 1946.
Exam Point: CBI స్థాపన సంవత్సరం 1963. DSPE Act సంవత్సరం 1946. ఈ రెండు సంవత్సరాలను కలపకండి.
2.3 CBI చేసే ముఖ్యమైన పనులు
- అవినీతి (Corruption) సంబంధిత కేసుల దర్యాప్తు.
- తీవ్రమైన ఆర్థిక నేరాలు (Serious Economic Offences) పరిశీలన.
- ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉన్న క్రిమినల్ కేసుల దర్యాప్తు.
- కేంద్ర ప్రభుత్వ సంస్థలు లేదా ఉద్యోగులకు సంబంధించిన కేసుల్లో చట్టబద్ధమైన పరిధిలో దర్యాప్తు.
- చట్టం ప్రకారం అప్పగించబడిన ఇతర కేసుల దర్యాప్తు.
2.4 CBIకి సంబంధించిన చట్టం
CBI దర్యాప్తు అధికారాలకు ప్రధాన ఆధారం DSPE Act, 1946. ఈ చట్టంలోని Section 3 ద్వారా కేంద్ర ప్రభుత్వం నోటిఫై చేసిన నేరాలపై దర్యాప్తు చేయవచ్చు. Section 5 ప్రకారం ఇతర ప్రాంతాలకు అధికార పరిధిని విస్తరించే అవకాశం ఉంది. Section 6 ప్రకారం రాష్ట్ర ప్రాంతంలో DSPE అధికార పరిధి విస్తరణకు సాధారణంగా సంబంధిత రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సమ్మతి అవసరం.
ముఖ్యమైన మినహాయింపు: సుప్రీంకోర్టు లేదా హైకోర్టు చట్టబద్ధ అధికార పరిధిలో కేసును CBIకి అప్పగించిన సందర్భాల్లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సమ్మతి అవసరం లేకుండానే దర్యాప్తు ఆదేశించవచ్చు.
2.5 CBI డైరెక్టర్ నియామకం
CBI డైరెక్టర్ నియామకానికి చట్టంలో పేర్కొన్న ఎంపిక కమిటీ పాత్ర ఉంటుంది. ఆ కమిటీలో సాధారణంగా:
- ప్రధానమంత్రి — Chairperson
- లోక్‌సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు లేదా చట్టం ప్రకారం గుర్తించిన ప్రతిపక్ష నాయకుడు — Member
- భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి లేదా ఆయన నామినేట్ చేసిన సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి — Member
కమిటీ సిఫారసుల ఆధారంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం డైరెక్టర్‌ను నియమిస్తుంది.
2.6 CBI మరియు CVC మధ్య తేడా
| అంశం | CBI | CVC |
|---|---|---|
| పూర్తి పేరు | Central Bureau of Investigation | Central Vigilance Commission |
| ప్రధాన పాత్ర | దర్యాప్తు (Investigation) | విజిలెన్స్ పర్యవేక్షణ, అవినీతి నిరోధక వ్యవస్థపై పర్యవేక్షణ |
| చట్టపరమైన ఆధారం | DSPE Act, 1946 | Central Vigilance Commission Act, 2003 |
| రాజ్యాంగ హోదా | Constitutional Body కాదు | Statutory Body; Constitutional Body కాదు |
2.7 CBI పరిమితులు
- CBIకి అపరిమితమైన దేశవ్యాప్త పోలీసు అధికారాలు ఉన్నాయని భావించకూడదు.
- రాష్ట్ర పరిధిలో DSPE అధికారాలను వినియోగించేందుకు సంబంధిత చట్టపరమైన నిబంధనలు వర్తిస్తాయి.
- కేసు స్వభావం, నోటిఫికేషన్, రాష్ట్ర సమ్మతి లేదా న్యాయస్థానం ఆదేశం ఆధారంగా అధికార పరిధి మారవచ్చు.
- దర్యాప్తు నిర్వహణలో చట్టపరమైన విధానాలు, న్యాయస్థానాల ఆదేశాలు పాటించాలి.
3. ముఖ్యమైన English Terms
| English Term | తెలుగు అర్థం |
|---|---|
| Central Bureau of Investigation | కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థ |
| Investigation | దర్యాప్తు |
| Corruption | అవినీతి |
| Economic Offence | ఆర్థిక నేరం |
| DSPE Act | ఢిల్లీ ప్రత్యేక పోలీసు సంస్థ చట్టం |
| Jurisdiction | అధికార పరిధి |
| State Consent | రాష్ట్ర సమ్మతి |
| Statutory Body | చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన సంస్థ |
| Constitutional Body | రాజ్యాంగం ద్వారా ఏర్పాటు చేసిన సంస్థ |
| Director | సంచాలకుడు / డైరెక్టర్ |
| Vigilance | అవినీతి నిరోధక పర్యవేక్షణ |
| Prosecution | న్యాయస్థానంలో అభియోగాల నిర్వహణ |
4. ముఖ్యమైన తేదీలు, చట్టాలు
| సంవత్సరం / తేదీ | ముఖ్యాంశం |
|---|---|
| 1946 | Delhi Special Police Establishment Act |
| 1 ఏప్రిల్ 1963 | CBI స్థాపన |
| 2003 | Central Vigilance Commission Act |
| Section 3 — DSPE Act | దర్యాప్తు చేయదగిన నేరాల నోటిఫికేషన్ |
| Section 5 — DSPE Act | ఇతర ప్రాంతాలకు అధికార పరిధి విస్తరణ |
| Section 6 — DSPE Act | రాష్ట్ర సమ్మతికి సంబంధించిన నిబంధన |
5. పరీక్షల కోసం ముఖ్యాంశాలు (Exam Points)
- CBI పూర్తి పేరు Central Bureau of Investigation.
- CBI స్థాపన తేదీ 1 ఏప్రిల్ 1963.
- CBI దర్యాప్తు అధికారాలకు ప్రధాన ఆధారం DSPE Act, 1946.
- CBI ఒక Constitutional Body కాదు.
- DSPE Act Section 3 — నోటిఫై చేసిన నేరాలు.
- DSPE Act Section 5 — ఇతర ప్రాంతాలకు అధికార పరిధి విస్తరణ.
- DSPE Act Section 6 — రాష్ట్ర సమ్మతి.
- రాజ్యాంగ న్యాయస్థానాలు నిర్దిష్ట కేసును CBIకి దర్యాప్తు కోసం అప్పగించవచ్చు.
- CVCకి చట్టబద్ధ హోదా Central Vigilance Commission Act, 2003 ద్వారా వచ్చింది.
- CBI దర్యాప్తు సంస్థ; CVC విజిలెన్స్ పర్యవేక్షణ సంస్థ.
6. Practice MCQs — 15 ప్రశ్నలు
ప్రతి ప్రశ్నకు సరైన సమాధానం, చిన్న వివరణ ఇవ్వబడింది. ఇవి అభ్యాసం కోసం రూపొందించిన నమూనా ప్రశ్నలు; అధికారిక గత పరీక్ష ప్రశ్నల యథాతథ ప్రతులు కావు.
ప్రశ్న 1. CBI పూర్తి పేరు ఏమిటి?
- Central Board of Investigation
- Central Bureau of Investigation
- Central Bureau of Intelligence
- Central Branch of Investigation
సమాధానం: B — Central Bureau of Investigation.
వివరణ: CBI పూర్తి పేరు ఇదే.
వివరణ: CBI పూర్తి పేరు ఇదే.
ప్రశ్న 2. CBI ఎప్పుడు స్థాపించబడింది?
- 1946
- 1950
- 1963 ఏప్రిల్ 1
- 2003
సమాధానం: C — 1 ఏప్రిల్ 1963.
వివరణ: భారత ప్రభుత్వ తీర్మానం ద్వారా CBI ఏర్పాటైంది.
వివరణ: భారత ప్రభుత్వ తీర్మానం ద్వారా CBI ఏర్పాటైంది.
ప్రశ్న 3. CBI దర్యాప్తు అధికారాలకు ప్రధాన చట్టపరమైన ఆధారం ఏది?
- RTI Act, 2005
- DSPE Act, 1946
- Representation of the People Act
- Indian Councils Act
సమాధానం: B — DSPE Act, 1946.
వివరణ: CBI అధికారాల ప్రధాన చట్టపరమైన ఆధారం Delhi Special Police Establishment Act.
వివరణ: CBI అధికారాల ప్రధాన చట్టపరమైన ఆధారం Delhi Special Police Establishment Act.
ప్రశ్న 4. CBI ఒక ఏ రకమైన సంస్థ?
- Constitutional Body
- దర్యాప్తు సంస్థ
- ఎన్నికల సంస్థ
- రాజ్యాంగ సవరణ సంస్థ
సమాధానం: B — దర్యాప్తు సంస్థ.
వివరణ: CBI నేరాల దర్యాప్తు నిర్వహించే సంస్థ.
వివరణ: CBI నేరాల దర్యాప్తు నిర్వహించే సంస్థ.
ప్రశ్న 5. DSPE Actలో Section 3 ప్రధానంగా దేనికి సంబంధించినది?
- నోటిఫై చేసిన నేరాలు
- రాష్ట్రపతి ఎన్నిక
- బడ్జెట్ ఆమోదం
- ఎన్నికల నిర్వహణ
సమాధానం: A — నోటిఫై చేసిన నేరాలు.
వివరణ: కేంద్ర ప్రభుత్వం నోటిఫై చేసిన నేరాలను ఈ నిబంధన గుర్తిస్తుంది.
వివరణ: కేంద్ర ప్రభుత్వం నోటిఫై చేసిన నేరాలను ఈ నిబంధన గుర్తిస్తుంది.
ప్రశ్న 6. DSPE Actలో Section 6 దేనికి సంబంధించినది?
- సుప్రీంకోర్టు నిర్మాణం
- రాష్ట్ర సమ్మతి
- పార్లమెంట్ సమావేశం
- రాష్ట్రపతి పదవీకాలం
సమాధానం: B — రాష్ట్ర సమ్మతి.
వివరణ: రాష్ట్ర ప్రాంతంలో DSPE అధికార పరిధి విస్తరణకు సంబంధించిన సమ్మతి నిబంధన ఇది.
వివరణ: రాష్ట్ర ప్రాంతంలో DSPE అధికార పరిధి విస్తరణకు సంబంధించిన సమ్మతి నిబంధన ఇది.
ప్రశ్న 7. DSPE Actలో Section 5 ప్రధానంగా దేనికి సంబంధించినది?
- అధికార పరిధి విస్తరణ
- పౌరసత్వం
- ఆర్థిక సంఘం
- రాజ్యసభ సభ్యుల ఎన్నిక
సమాధానం: A — అధికార పరిధి విస్తరణ.
వివరణ: చట్టంలోని నిబంధనల ప్రకారం ఇతర ప్రాంతాలకు అధికార పరిధిని విస్తరించవచ్చు.
వివరణ: చట్టంలోని నిబంధనల ప్రకారం ఇతర ప్రాంతాలకు అధికార పరిధిని విస్తరించవచ్చు.
ప్రశ్న 8. CBI సాధారణంగా ఏ రకమైన కేసులను దర్యాప్తు చేస్తుంది?
- అవినీతి, తీవ్రమైన ఆర్థిక నేరాలు, ప్రత్యేక ప్రాధాన్య కేసులు
- పాఠశాల పరీక్షల నిర్వహణ మాత్రమే
- వాతావరణ అంచనాలు
- ఎన్నికల ఫలితాల ప్రకటన మాత్రమే
సమాధానం: A.
వివరణ: చట్టబద్ధ పరిధిలో అవినీతి, ఆర్థిక నేరాలు మరియు ఇతర ముఖ్య కేసులు దర్యాప్తు చేయబడతాయి.
వివరణ: చట్టబద్ధ పరిధిలో అవినీతి, ఆర్థిక నేరాలు మరియు ఇతర ముఖ్య కేసులు దర్యాప్తు చేయబడతాయి.
ప్రశ్న 9. CVC పూర్తి పేరు ఏమిటి?
- Central Vigilance Commission
- Central Voting Committee
- Central Verification Council
- Central Vigilance Court
సమాధానం: A — Central Vigilance Commission.
వివరణ: CVC అవినీతి నిరోధక విజిలెన్స్ పర్యవేక్షణలో పాత్ర పోషిస్తుంది.
వివరణ: CVC అవినీతి నిరోధక విజిలెన్స్ పర్యవేక్షణలో పాత్ర పోషిస్తుంది.
ప్రశ్న 10. CVCకి చట్టబద్ధ హోదా కల్పించిన చట్టం ఏది?
- DSPE Act, 1946
- Central Vigilance Commission Act, 2003
- Indian Independence Act, 1947
- Citizenship Act, 1955
సమాధానం: B — Central Vigilance Commission Act, 2003.
వివరణ: CVC ఒక Statutory Body.
వివరణ: CVC ఒక Statutory Body.
ప్రశ్న 11. CBI డైరెక్టర్ నియామకానికి సంబంధించిన ఎంపిక కమిటీలో ఎవరు చైర్‌పర్సన్‌గా ఉంటారు?
- భారత రాష్ట్రపతి
- ప్రధానమంత్రి
- లోక్‌సభ స్పీకర్
- కేంద్ర హోం కార్యదర్శి
సమాధానం: B — ప్రధానమంత్రి.
వివరణ: చట్టంలో పేర్కొన్న ఎంపిక కమిటీకి ప్రధానమంత్రి చైర్‌పర్సన్‌గా ఉంటారు.
వివరణ: చట్టంలో పేర్కొన్న ఎంపిక కమిటీకి ప్రధానమంత్రి చైర్‌పర్సన్‌గా ఉంటారు.
ప్రశ్న 12. CBI మరియు CVC గురించి సరైన ప్రకటన ఏది?
- రెండూ రాజ్యాంగ సంస్థలు
- CBI దర్యాప్తు సంస్థ; CVC విజిలెన్స్ పర్యవేక్షణ సంస్థ
- రెండూ ఎన్నికలు నిర్వహిస్తాయి
- రెండూ న్యాయస్థానాలు
సమాధానం: B.
వివరణ: వీటి విధులు, చట్టపరమైన ఆధారాలు వేర్వేరు.
వివరణ: వీటి విధులు, చట్టపరమైన ఆధారాలు వేర్వేరు.
ప్రశ్న 13. CBI రాష్ట్రంలో దర్యాప్తు చేసే అధికార పరిధి గురించి సరైనది ఏది?
- ఎలాంటి చట్టపరమైన పరిమితులు లేవు
- DSPE Act నిబంధనలు, వర్తించే సమ్మతి లేదా న్యాయస్థానం ఆదేశాలు ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంటాయి
- రాష్ట్రపతి అనుమతి మాత్రమే ఎల్లప్పుడూ అవసరం
- రాజ్యసభ అనుమతి ప్రతి కేసులో అవసరం
సమాధానం: B.
వివరణ: అధికార పరిధి చట్టం, రాష్ట్ర సమ్మతి మరియు న్యాయస్థాన ఆదేశాలపై ఆధారపడవచ్చు.
వివరణ: అధికార పరిధి చట్టం, రాష్ట్ర సమ్మతి మరియు న్యాయస్థాన ఆదేశాలపై ఆధారపడవచ్చు.
ప్రశ్న 14. CBI స్థాపనకు సంబంధించిన సంవత్సరం ఏది?
- 1935
- 1946
- 1963
- 2003
సమాధానం: C — 1963.
వివరణ: 1946 అనేది DSPE Act సంవత్సరం; 1963 CBI స్థాపన సంవత్సరం.
వివరణ: 1946 అనేది DSPE Act సంవత్సరం; 1963 CBI స్థాపన సంవత్సరం.
ప్రశ్న 15. క్రింది వాటిలో CBI గురించి తప్పు ప్రకటన ఏది?
- CBI 1963లో స్థాపించబడింది
- DSPE Act, 1946 ముఖ్యమైన చట్టపరమైన ఆధారం
- CBI భారత రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేకంగా పేర్కొన్న Constitutional Body
- CBI అవినీతి కేసులను దర్యాప్తు చేయగలదు
సమాధానం: C.
వివరణ: CBI రాజ్యాంగ సంస్థ కాదు; దాని అధికారాలకు ప్రధాన చట్టపరమైన ఆధారం DSPE Act, 1946.
వివరణ: CBI రాజ్యాంగ సంస్థ కాదు; దాని అధికారాలకు ప్రధాన చట్టపరమైన ఆధారం DSPE Act, 1946.
7. Quick Revision — త్వరిత పునశ్చరణ
- CBI: Central Bureau of Investigation.
- స్థాపన: 1 ఏప్రిల్ 1963.
- చట్టపరమైన ఆధారం: DSPE Act, 1946.
- Section 3: నోటిఫై చేసిన నేరాలు.
- Section 5: అధికార పరిధి విస్తరణ.
- Section 6: రాష్ట్ర సమ్మతి.
- CVC: Central Vigilance Commission Act, 2003 కింద Statutory Body.
- గుర్తుంచుకోండి: CBI దర్యాప్తు సంస్థ; CVC విజిలెన్స్ పర్యవేక్షణ సంస్థ.
8. అధికారిక సమాచారం (Official References)
- Central Bureau of Investigation — అధికారిక వెబ్‌సైట్
- India Code — Delhi Special Police Establishment Act, 1946
- PIB — CBI స్థాపనపై అధికారిక సమాచారం
గమనిక: ఈ పాఠం పోటీ పరీక్షల అభ్యాసం కోసం రూపొందించబడింది. చట్టపరమైన అంశాల్లో తాజా అధికారిక నిబంధనలను కూడా పరిశీలించండి.
9. Previous Topic | Next Topic
Previous Topic: Chapter 29 — సంబంధిత పాఠం
Next Topic: Chapter 31 — Central Vigilance Commission (CVC) | కేంద్ర విజిలెన్స్ కమిషన్
గమనిక: Chapter 31 ప్రచురించిన తర్వాత Next Chapter బటన్‌లో #chapter31 స్థానంలో ఆ పోస్ట్ యొక్క అసలు Permalink URL పెట్టండి. Chapter 29 URL తెలిసిన తర్వాత Previous Topic లింకును కూడా జోడించవచ్చు.
1 thought on “Central Bureau of Investigation (CBI) |Indian Polity Chapter 30 |తెలుగు స్టడీ మెటీరియల్”