Indian Citizenship – భారత పౌరసత్వం | Chapter 05

by

SM TELUGU SPOORTHI

Chapter 05: Citizenship

భారత పౌరసత్వం

Competitive Exam Study Material

APPSC AP Group 1 & 2 AP Police Indian Polity

1. Introduction – పరిచయం

Citizenship (పౌరసత్వం) అంటే ఒక వ్యక్తికి ఒక దేశంతో ఉండే చట్టపరమైన సభ్యత్వ సంబంధం. భారత పౌరుడికి రాజ్యాంగం, చట్టాలు నిర్దేశించిన హక్కులు ఉంటాయి. అదే సమయంలో రాజ్యాంగం ప్రకారం కొన్ని బాధ్యతలు కూడా ఉంటాయి.

భారత రాజ్యాంగంలోని Part II – Articles 5 to 11 పౌరసత్వానికి సంబంధించిన నిబంధనలను కలిగి ఉంది. ఇవి ప్రధానంగా రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చిన సమయంలో పౌరులుగా ఎవరు పరిగణించబడతారనే అంశాన్ని వివరిస్తాయి.

రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చిన తరువాత పౌరసత్వం పొందడం, కోల్పోవడం వంటి విషయాలను పార్లమెంట్ రూపొందించిన Citizenship Act, 1955 నియంత్రిస్తుంది.

Exam Point: Citizenship — Part II, Articles 5–11; Citizenship Act — 1955.

2. Detailed Explanation – వివరణ

A. Citizenship and Constitution – పౌరసత్వం, రాజ్యాంగం

భారత రాజ్యాంగం ఒకే భారత పౌరసత్వాన్ని (Single Citizenship) గుర్తిస్తుంది. అమెరికా తరహాలో కేంద్ర పౌరసత్వంతో పాటు ప్రత్యేక రాష్ట్ర పౌరసత్వం అనే ప్రత్యేక వ్యవస్థ భారతదేశంలో లేదు.

పౌరసత్వానికి సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబంధనలు Part IIలో ఉన్నాయి. ప్రాథమిక హక్కుల్లో కొన్ని హక్కులు పౌరులకు మాత్రమే వర్తిస్తాయి; మరికొన్ని హక్కులు భారతదేశంలోని ప్రతి వ్యక్తికి వర్తిస్తాయి. అందువల్ల ప్రతి హక్కు పౌరులకు మాత్రమే అని భావించకూడదు.

B. Articles 5–11 – రాజ్యాంగంలోని ముఖ్యమైన ఆర్టికల్స్

Articleవిషయం
Article 5రాజ్యాంగం ప్రారంభమైన సమయంలో భారత పౌరసత్వం
Article 6పాకిస్తాన్ నుంచి భారతదేశానికి వలస వచ్చిన కొందరి పౌరసత్వం
Article 7భారతదేశం నుంచి పాకిస్తాన్‌కు వలస వెళ్లిన కొందరి పౌరసత్వం
Article 8భారత మూలాలున్న విదేశాల్లో నివసించే కొందరి పౌరసత్వం
Article 9స్వచ్ఛందంగా విదేశీ పౌరసత్వం పొందిన వ్యక్తులకు సంబంధించిన నిబంధన
Article 10పౌరసత్వ హక్కుల కొనసాగింపు — చట్టాలకు లోబడి
Article 11పౌరసత్వంపై చట్టాలు చేయడానికి పార్లమెంట్ అధికారం

C. Citizenship Act, 1955 – పౌరసత్వ చట్టం

Citizenship Act, 1955 భారత పౌరసత్వాన్ని పొందే విధానాలు, పౌరసత్వం కోల్పోయే పరిస్థితులు వంటి అంశాలను వివరిస్తుంది. ఈ చట్టంలో కాలక్రమేణా సవరణలు జరిగాయి. పౌరసత్వానికి సంబంధించిన నియమాలు వ్యక్తి జన్మించిన తేదీ, తల్లిదండ్రుల పౌరసత్వం, ఇతర చట్టపరమైన పరిస్థితులను బట్టి మారవచ్చు.

D. Acquisition of Citizenship – పౌరసత్వం పొందే విధానాలు

విధానంEnglish Termసాధారణ వివరణ
1By Birthభారతదేశంలో జన్మించడం ఆధారంగా; జన్మించిన తేదీకి వర్తించే చట్టపరమైన షరతులు నిర్ణయాత్మకం.
2By Descentవిదేశాల్లో జన్మించిన వ్యక్తికి తల్లిదండ్రుల పౌరసత్వం, వర్తించే నిబంధనల ఆధారంగా.
3By Registrationచట్టంలో పేర్కొన్న అర్హతలు ఉన్న వ్యక్తి నమోదు ద్వారా పౌరసత్వం పొందడం.
4By Naturalisationనిర్దేశించిన చట్టపరమైన అర్హతలు, షరతులు నెరవేర్చిన విదేశీయుడికి పౌరసత్వం మంజూరు చేయడం.
5By Incorporation of Territoryఒక భూభాగం భారతదేశంలో విలీనం అయినప్పుడు, సంబంధిత చట్టపరమైన నిబంధనల ప్రకారం పౌరసత్వం కల్పించడం.
ముఖ్యమైన తేడా: రాజ్యాంగంలోని Articles 5–11 ప్రారంభ దశలో పౌరసత్వాన్ని వివరిస్తాయి. Citizenship Act, 1955 పౌరసత్వం పొందడం, కోల్పోవడం వంటి విస్తృత అంశాలను నియంత్రిస్తుంది.

E. Citizenship by Birth – జన్మ ఆధారంగా పౌరసత్వం

భారతదేశంలో జన్మించిన ప్రతి వ్యక్తికి అన్ని కాలాల్లోనూ ఆటోమేటిక్‌గా భారత పౌరసత్వం వస్తుందని చెప్పడం సరైంది కాదు. చట్టంలో జన్మించిన తేదీ ఆధారంగా వేర్వేరు నియమాలు ఉన్నాయి.

  • 26 January 1950 నుంచి 1 July 1987కు ముందు: సాధారణంగా భారతదేశంలో జన్మించడం ప్రధాన ప్రమాణంగా ఉండేది; చట్టంలోని మినహాయింపులు వర్తిస్తాయి.
  • 1 July 1987 నుంచి 3 December 2004కు ముందు: తల్లిదండ్రుల్లో కనీసం ఒకరు భారత పౌరుడై ఉండాలనే నిబంధన వర్తించింది.
  • 3 December 2004 నుంచి: తల్లిదండ్రుల పౌరసత్వం, మరొక తల్లిదండ్రి అక్రమ వలసదారుడా కాదా వంటి చట్టపరమైన షరతులు వర్తిస్తాయి.

ఈ తేదీలు పరీక్షలకు ఉపయోగపడతాయి. అయితే వాస్తవ పౌరసత్వ నిర్ణయంలో చట్టంలోని పూర్తి నిబంధనలు, మినహాయింపులు పరిశీలించాలి.

F. Loss of Citizenship – పౌరసత్వం కోల్పోవడం

విధానంEnglish Termఅర్థం
స్వచ్ఛందంగా వదులుకోవడంRenunciationవ్యక్తి చట్ట ప్రకారం తన పౌరసత్వాన్ని వదులుకోవడం.
రద్దు/ముగింపుTerminationస్వచ్ఛందంగా విదేశీ పౌరసత్వం పొందడం వంటి సందర్భాల్లో చట్టం ప్రకారం భారత పౌరసత్వం ముగియవచ్చు.
ప్రభుత్వం ద్వారా తొలగింపుDeprivationచట్టంలో పేర్కొన్న నిర్దిష్ట కారణాలు, ప్రక్రియల ప్రకారం ప్రభుత్వం పౌరసత్వాన్ని తొలగించవచ్చు.
గుర్తుంచుకోండి: Renunciation, Termination, Deprivation అనే మూడు పదాల అర్థాలు ఒకేలా ఉండవు.

G. Single Citizenship – ఏక పౌరసత్వం

భారతదేశంలో ఒకే భారత పౌరసత్వం ఉంటుంది. ఒక వ్యక్తి ఏ రాష్ట్రంలో నివసిస్తున్నాడనే కారణంతో అతనికి ప్రత్యేకమైన రాష్ట్ర పౌరసత్వం ఏర్పడదు. అయితే నివాసం, స్థానిక హోదా ఆధారంగా కొన్ని చట్టపరమైన అర్హతలు లేదా ప్రయోజనాలు వేరుగా ఉండవచ్చు.

H. CAA – Citizenship Amendment Act

Citizenship Amendment Act, 2019 పౌరసత్వ చట్టంలో మార్పులు చేసింది. ఇది చట్టంలో పేర్కొన్న నిర్దిష్ట వర్గాలు, దేశాలు, తేదీలు మరియు ఇతర షరతులకు సంబంధించిన ప్రత్యేక నిబంధనలను కలిగి ఉంది. ఈ చట్టాన్ని భారత పౌరసత్వం పొందే సాధారణ ఐదు విధానాలతో కలిపి గందరగోళం చేయకూడదు.

సమకాలీన అంశాలుగా CAA గురించి చదివేటప్పుడు అధికారిక నిబంధనలు, అర్హతలు, తాజా నియమాలను విడిగా పరిశీలించాలి.

3. Important English Terms – ముఖ్యమైన పదాలు

English Termతెలుగు అర్థం
Citizenshipపౌరసత్వం
Citizenపౌరుడు
Domicileశాశ్వత నివాస సంబంధిత చట్టపరమైన భావన
Acquisitionపొందడం
By Birthజన్మ ఆధారంగా
By Descentవంశపారంపర్యంగా / తల్లిదండ్రుల ద్వారా
Registrationనమోదు
Naturalisationసహజీకరణ ద్వారా పౌరసత్వం
Incorporation of Territoryభూభాగ విలీనం
Renunciationస్వచ్ఛందంగా వదులుకోవడం
Terminationముగింపు
Deprivationచట్టప్రకారం పౌరసత్వం తొలగింపు
Single Citizenshipఏక పౌరసత్వం
Naturalisation Certificateసహజీకరణ పౌరసత్వ ధ్రువపత్రం

4. Important Articles & Dates – ముఖ్యమైన వివరాలు

విషయంగుర్తుంచుకోవాల్సిన సమాచారం
Constitution PartPart II
Citizenship ArticlesArticles 5–11
Citizenship ActCitizenship Act, 1955
Constitution Commencement26 January 1950
Citizenship Amendment Act2019
Acquisition MethodsBirth, Descent, Registration, Naturalisation, Incorporation of Territory
Loss of CitizenshipRenunciation, Termination, Deprivation
Exam Alert: జన్మ ఆధారంగా పౌరసత్వానికి సంబంధించిన నియమాలు వేర్వేరు కాలాల్లో మారాయి. ప్రశ్నలో తేదీ ఇచ్చినప్పుడు దాన్ని జాగ్రత్తగా చదవండి.

5. Exam Points – పరీక్షలో గుర్తుంచుకోవాల్సినవి

  • పౌరసత్వం రాజ్యాంగంలోని Part IIలో ఉంటుంది.
  • Articles 5 నుంచి 11 వరకు పౌరసత్వానికి సంబంధించిన నిబంధనలు ఉన్నాయి.
  • Article 11 ప్రకారం పౌరసత్వంపై చట్టాలు చేయడానికి పార్లమెంట్‌కు అధికారం ఉంది.
  • Citizenship Act, 1955 పౌరసత్వం పొందడం, కోల్పోవడం వంటి అంశాలను వివరిస్తుంది.
  • పౌరసత్వం పొందే సాధారణ విధానాలు ఐదు.
  • భారతదేశంలో Single Citizenship వ్యవస్థ ఉంది.
  • Article 9 స్వచ్ఛందంగా విదేశీ పౌరసత్వం పొందే సందర్భానికి సంబంధించినది.
  • Article 10 పౌరసత్వ హక్కుల కొనసాగింపుకు సంబంధించినది; ఇది చట్టాలకు లోబడి ఉంటుంది.
  • Renunciation, Termination, Deprivation మధ్య తేడా తెలుసుకోవాలి.
  • జన్మ ఆధారంగా పౌరసత్వానికి వర్తించే షరతులు జన్మించిన తేదీని బట్టి మారుతాయి.

6. Practice MCQs – అభ్యాస ప్రశ్నలు

క్రింది 15 ప్రశ్నలు APPSC, AP Group Exams, AP Police పరీక్షల అభ్యాసం కోసం రూపొందించినవి. ఇవి గత పరీక్షల నుంచి యథాతథంగా తీసుకున్న ప్రశ్నలు కావు.

Q1. భారత రాజ్యాంగంలో పౌరసత్వం ఏ భాగంలో ఉంది?
  1. Part I
  2. Part II
  3. Part III
  4. Part IV
సరైన సమాధానం: B — Part II.
వివరణ: రాజ్యాంగంలోని Part II పౌరసత్వానికి సంబంధించిన నిబంధనలను కలిగి ఉంది.
Q2. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్స్ పౌరసత్వానికి సంబంధించినవి?
  1. Articles 1–4
  2. Articles 5–11
  3. Articles 12–35
  4. Articles 36–51
సరైన సమాధానం: B — Articles 5–11.
వివరణ: Part IIలో Articles 5 నుంచి 11 వరకు పౌరసత్వం గురించి ఉన్నాయి.
Q3. Citizenship Act ఏ సంవత్సరంలో రూపొందించబడింది?
  1. 1947
  2. 1950
  3. 1955
  4. 1976
సరైన సమాధానం: C — 1955.
వివరణ: Citizenship Act, 1955 పౌరసత్వం పొందడం, కోల్పోవడం వంటి అంశాలకు సంబంధించిన ప్రధాన చట్టం.
Q4. పౌరసత్వంపై చట్టాలు చేయడానికి పార్లమెంట్ అధికారాన్ని ఏ ఆర్టికల్ వివరిస్తుంది?
  1. Article 5
  2. Article 7
  3. Article 10
  4. Article 11
సరైన సమాధానం: D — Article 11.
వివరణ: పౌరసత్వం పొందడం, ముగియడం తదితర అంశాలపై చట్టాలు చేయడానికి పార్లమెంట్ అధికారాన్ని Article 11 గుర్తిస్తుంది.
Q5. క్రింది వాటిలో పౌరసత్వం పొందే సాధారణ విధానం కానిది ఏది?
  1. Birth
  2. Descent
  3. Naturalisation
  4. Election
సరైన సమాధానం: D — Election.
వివరణ: Birth, Descent, Registration, Naturalisation, Incorporation of Territory పౌరసత్వం పొందే ఐదు సాధారణ విధానాలు.
Q6. విదేశాల్లో జన్మించిన వ్యక్తికి తల్లిదండ్రుల పౌరసత్వం ఆధారంగా పౌరసత్వం పొందే విధానాన్ని ఏమంటారు?
  1. By Descent
  2. By Election
  3. By Residence only
  4. By Appointment
సరైన సమాధానం: A — By Descent.
వివరణ: By Descent విధానంలో వర్తించే చట్టం ప్రకారం తల్లిదండ్రుల పౌరసత్వం, ఇతర షరతులు పరిశీలిస్తారు.
Q7. భారతదేశంలో ఏ రకమైన పౌరసత్వ వ్యవస్థ ఉంది?
  1. Dual Citizenship of State and Union
  2. Single Citizenship
  3. District Citizenship
  4. Village Citizenship
సరైన సమాధానం: B — Single Citizenship.
వివరణ: భారతదేశంలో ఒకే భారత పౌరసత్వం ఉంటుంది; ప్రత్యేక రాష్ట్ర పౌరసత్వం ఉండదు.
Q8. Article 9 ప్రధానంగా దేనికి సంబంధించినది?
  1. ప్రాథమిక విధులు
  2. విదేశీ పౌరసత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా పొందడం
  3. రాష్ట్రపతి ఎన్నిక
  4. రాజ్యసభ ఏర్పాటు
సరైన సమాధానం: B.
వివరణ: Article 9 స్వచ్ఛందంగా విదేశీ పౌరసత్వం పొందే వ్యక్తులకు సంబంధించిన నిబంధనను కలిగి ఉంది.
Q9. Article 10 దేనిని వివరిస్తుంది?
  1. పౌరసత్వ హక్కుల కొనసాగింపు — చట్టాలకు లోబడి
  2. ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి
  3. ఎన్నికల సంఘం
  4. రాష్ట్రాల సరిహద్దులు మాత్రమే
సరైన సమాధానం: A.
వివరణ: Article 10 పౌరసత్వ హక్కుల కొనసాగింపుకు సంబంధించినది; పార్లమెంట్ చేసే చట్టాలకు ఇది లోబడి ఉంటుంది.
Q10. Article 6 ప్రధానంగా ఏ అంశాన్ని సూచిస్తుంది?
  1. పాకిస్తాన్ నుంచి భారతదేశానికి వలస వచ్చిన కొందరి పౌరసత్వం
  2. సుప్రీంకోర్టు అధికారాలు
  3. గవర్నర్ నియామకం
  4. పంచాయతీ ఎన్నికలు
సరైన సమాధానం: A.
వివరణ: Article 6 పాకిస్తాన్ నుంచి భారతదేశానికి వలస వచ్చిన కొందరి పౌరసత్వాన్ని, నిర్దిష్ట షరతులకు లోబడి, వివరిస్తుంది.
Q11. Renunciation of Citizenship అంటే ఏమిటి?
  1. పౌరసత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా వదులుకోవడం
  2. ఓటు వేయడం
  3. కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు
  4. పార్లమెంట్ సమావేశం
సరైన సమాధానం: A.
వివరణ: Renunciation అంటే చట్టంలో పేర్కొన్న విధానం ప్రకారం వ్యక్తి తన పౌరసత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా వదులుకోవడం.
Q12. Naturalisation ద్వారా పౌరసత్వం పొందేది సాధారణంగా ఎవరు?
  1. అర్హతలు నెరవేర్చిన విదేశీయుడు
  2. ప్రతి పర్యాటకుడు ఆటోమేటిక్‌గా
  3. ప్రతి ఓటరు
  4. ప్రతి ప్రభుత్వ ఉద్యోగి
సరైన సమాధానం: A.
వివరణ: Naturalisationలో సంబంధిత చట్టం పేర్కొన్న అర్హతలు, షరతులు నెరవేర్చిన వ్యక్తికి పౌరసత్వం మంజూరు చేయవచ్చు.
Q13. Incorporation of Territory అంటే ఏమిటి?
  1. భూభాగం భారతదేశంలో విలీనం కావడం
  2. పార్లమెంట్ రద్దు
  3. ఎన్నికల నిర్వహణ
  4. న్యాయమూర్తుల నియామకం
సరైన సమాధానం: A.
వివరణ: భూభాగం భారతదేశంలో విలీనం అయినప్పుడు, సంబంధిత చట్టపరమైన నిబంధనల ప్రకారం పౌరసత్వం కల్పించవచ్చు.
Q14. భారత పౌరసత్వం పొందే విధానాల్లో సరైన సమూహం ఏది?
  1. Birth, Descent, Registration, Naturalisation, Incorporation of Territory
  2. Election, Appointment, Promotion, Transfer, Nomination
  3. Voting, Taxation, Residence, Employment, Education
  4. Lok Sabha, Rajya Sabha, Court, Police, Panchayat
సరైన సమాధానం: A.
వివరణ: Citizenship Act, 1955లో పౌరసత్వం పొందడానికి ఈ ఐదు సాధారణ విధానాలు పేర్కొనబడ్డాయి.
Q15. జన్మ ఆధారంగా భారత పౌరసత్వాన్ని నిర్ణయించేటప్పుడు ముఖ్యమైన అంశం ఏది?
  1. వ్యక్తి జన్మించిన తేదీ, వర్తించే చట్టపరమైన షరతులు
  2. వ్యక్తి ఇష్టమైన క్రీడ
  3. వ్యక్తి ఎత్తు
  4. వ్యక్తి చదివే పాఠశాల రంగు
సరైన సమాధానం: A.
వివరణ: జన్మ ఆధారంగా పౌరసత్వానికి వర్తించే నిబంధనలు కాలానుగుణంగా మారాయి. అందువల్ల జన్మించిన తేదీ, తల్లిదండ్రుల పౌరసత్వం వంటి చట్టపరమైన అంశాలు ముఖ్యమైనవి.

7. Quick Revision – త్వరిత పునశ్చరణ

  • Part II — Citizenship.
  • Articles 5–11 — పౌరసత్వ నిబంధనలు.
  • Article 11 — పార్లమెంట్ చట్టాలు చేసే అధికారం.
  • Citizenship Act — 1955.
  • Acquisition — Birth, Descent, Registration, Naturalisation, Incorporation of Territory.
  • Loss — Renunciation, Termination, Deprivation.
  • India — Single Citizenship.
  • జన్మ ఆధారంగా పౌరసత్వం — తేదీ, చట్టపరమైన షరతులు కీలకం.
Study Tip: Articles 5–11ను ప్రతిరోజూ ఒకసారి రివిజన్ చేయండి. ప్రతి Article పక్కన దాని ప్రధాన అంశాన్ని ఒక వాక్యంలో రాసుకోండి.

8. Previous Topic | Next Topic

← Previous: Sources of Constitution Next: Fundamental Rights →

గమనిక: WordPressలో పేజీలు ప్రచురించిన తర్వాత ఈ లింకులను మీ నిజమైన Post Permalink‌లకు సరిపోల్చండి.

9. Official References – అధికారిక సమాచారం

చట్టపరమైన తాజా వివరాల కోసం అధికారిక వెబ్‌సైట్లను పరిశీలించండి:

ఇది పోటీ పరీక్షల అభ్యాసం కోసం రూపొందించిన విద్యా సమాచారం. వ్యక్తిగత పౌరసత్వ అర్హతకు సంబంధించి అధికారిక చట్టం, నిబంధనలు మరియు ప్రభుత్వ నిర్ణయాలనే ఆధారంగా తీసుకోవాలి.

SM TELUGU SPOORTHI
Telugu Explanation • English Terms • Competitive Exam Preparation
APPSC • AP Group Exams • AP Police
© 2026 SM Telugu Spoorthi

Privacy Policy

Terms

Contact

Sign In

Don't have an account yet? Register

Forgot password?

Register

Reset Password

Please enter your username or email address, you will receive a link to create a new password via email.