భారత జాతీయోద్యమం మరియు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ | Chapter 26

📖 ఈ అధ్యాయంలో నేర్చుకునేవి

• భారత జాతీయోద్యమం అంటే ఏమిటి?
• భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపన – 1885
• A.O. Hume పాత్ర
• మొదటి కాంగ్రెస్ సమావేశం, అధ్యక్షుడు
• మితవాద నాయకులు మరియు వారి లక్ష్యాలు
• మితవాదుల పద్ధతులు, విజయాలు, పరిమితులు
• APPSC కోసం 15 నమూనా ప్రశ్నలు – సమాధానాలు, వివరణలతో

1. భారత జాతీయోద్యమం అంటే ఏమిటి?

భారతదేశ ప్రజలు బ్రిటిష్ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా రాజకీయ హక్కులు, స్వపరిపాలన, చివరకు స్వాతంత్ర్యం సాధించడానికి నిర్వహించిన దీర్ఘకాలిక పోరాటాన్ని భారత జాతీయోద్యమం (Indian National Movement) అంటారు.

ఈ ఉద్యమం ఒక్కసారిగా ప్రారంభం కాలేదు. పాశ్చాత్య విద్య, వార్తాపత్రికలు, రైల్వేలు, తపాలా వ్యవస్థ, ఆర్థిక దోపిడీపై అవగాహన, వివిధ ప్రాంతాల ప్రజల మధ్య సంబంధాలు పెరగడం వంటి అంశాలు జాతీయ చైతన్యానికి తోడ్పడ్డాయి.

జాతీయ చైతన్యానికి దోహదం చేసిన అంశాలు

• ఆధునిక విద్య: స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, ప్రజాస్వామ్యం వంటి భావాల పరిచయం.
• వార్తాపత్రికలు: బ్రిటిష్ విధానాలపై విమర్శలు, ప్రజా సమస్యల ప్రచారం.
• ఆర్థిక దోపిడీ: పన్నుల భారం, సంపద తరలింపు, భారతీయ పరిశ్రమల క్షీణతపై అసంతృప్తి.
• రవాణా, సమాచార వ్యవస్థలు: వేర్వేరు ప్రాంతాల నాయకులు పరస్పరం సంప్రదించడానికి అవకాశం.
• జాతి వివక్ష: బ్రిటిష్ పాలనలో భారతీయులకు ఎదురైన వివక్ష జాతీయ భావనను బలపరిచింది.

2. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపన

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (Indian National Congress – INC) 1885లో స్థాపించబడింది. భారతీయులు తమ రాజకీయ అభిప్రాయాలు, పరిపాలనా సంస్కరణల డిమాండ్లు ఉమ్మడిగా వ్యక్తం చేయడానికి ఇది ముఖ్యమైన వేదికగా మారింది.

A.O. Hume బ్రిటిష్ సివిల్ సర్వీసులో పనిచేసిన అధికారి. భారతీయ రాజకీయ నాయకులు ఒక అఖిల భారత వేదికపై సమావేశమయ్యే ప్రక్రియలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు.

మొదటి సమావేశం మొదట పూణేలో నిర్వహించాలని భావించినప్పటికీ, కలరా వ్యాప్తి కారణంగా బొంబాయికి మార్చినట్లు చారిత్రక వివరాలు సూచిస్తాయి.

మొదటి సమావేశ ప్రాముఖ్యత

• వివిధ ప్రాంతాలకు చెందిన నాయకులకు ఉమ్మడి వేదిక ఏర్పడింది.
• ప్రభుత్వ విధానాలపై సమన్వయంతో డిమాండ్లు చేసే అవకాశం కలిగింది.
• భారతీయుల రాజకీయ ఐక్యతకు సంస్థాగత పునాది ఏర్పడింది.
• తరువాతి దశల్లో కాంగ్రెస్ స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది.

3. మితవాదుల దశ (Moderate Phase)

కాంగ్రెస్ ప్రారంభ దశలోని అనేక మంది నాయకులను మితవాదులు (Moderates) అంటారు. వీరు రాజ్యాంగబద్ధమైన, శాంతియుతమైన మార్గాల ద్వారా రాజకీయ మరియు పరిపాలనా సంస్కరణలను సాధించాలని భావించారు.

ముఖ్యమైన మితవాద నాయకులు

మితవాదుల ప్రధాన లక్ష్యాలు

• శాసన మండళ్లలో భారతీయుల ప్రాతినిధ్యాన్ని పెంచడం.
• ప్రభుత్వ పరిపాలనలో భారతీయులకు ఎక్కువ అవకాశాలు కల్పించడం.
• భారతదేశ ఆదాయం, ఖర్చులపై ప్రజలకు జవాబుదారీతనం ఉండాలని కోరడం.
• పౌర హక్కులు, భావప్రకటన స్వేచ్ఛను పరిరక్షించడం.
• భారతీయ సివిల్ సర్వీస్ పరీక్షలకు సమాన అవకాశాలు కల్పించడం.
• పన్నుల భారం తగ్గించడం, ఆర్థిక విధానాల్లో మార్పులు కోరడం.

4. మితవాదుల పద్ధతులు

మితవాదులు ప్రధానంగా చట్టబద్ధమైన రాజకీయ పద్ధతులపై ఆధారపడ్డారు.

• ప్రార్థనలు (Petitions): ప్రభుత్వానికి లిఖితపూర్వకంగా సమస్యలను తెలియజేయడం.
• వినతిపత్రాలు (Memorials): హక్కులు, సంస్కరణల కోసం అధికారులకు వివరమైన అభ్యర్థనలు సమర్పించడం.
• ప్రతినిధి బృందాలు (Delegations): బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి భారతీయుల సమస్యలను వివరించడం.
• ప్రజాభిప్రాయం (Public Opinion): ప్రసంగాలు, సమావేశాలు, వార్తాపత్రికల ద్వారా అవగాహన పెంచడం.
• శాసన మార్గాలు: చట్టాలు, పరిపాలనలో సంస్కరణలను కోరడం.

5. మితవాదుల విజయాలు మరియు పరిమితులు

విజయాలు

• అఖిల భారత రాజకీయ వేదికను బలోపేతం చేశారు.
• ప్రభుత్వ ఆర్థిక విధానాలు, పరిపాలనా లోపాలపై విమర్శనాత్మక చర్చను పెంచారు.
• భారతీయుల రాజకీయ హక్కులపై అవగాహన కల్పించారు.
• తరువాతి జాతీయోద్యమ నాయకత్వానికి పునాది వేశారు.

పరిమితులు

• వారి సామూహిక ప్రజా ఆధారం ప్రారంభ దశలో పరిమితంగా ఉండేది.
• బ్రిటిష్ పాలకుల న్యాయబద్ధత, సంస్కరణలకు స్పందిస్తారనే ఆశపై ఎక్కువగా ఆధారపడ్డారు.
• వినతులు, చర్చల ద్వారా ఆశించిన మార్పులు వేగంగా రాలేదు.

ఈ పరిమితులపై అసంతృప్తి పెరగడంతో తరువాతి కాలంలో బాల గంగాధర్ తిలక్, బిపిన్ చంద్ర పాల్, లాలా లజపతిరాయ్ వంటి నాయకులతో అనుసంధానమైన తీవ్రవాద జాతీయవాద ధోరణి బలపడింది.

6. ముఖ్యమైన కాలక్రమం (Timeline)

గమనిక: 1907 సూరత్ విభేదాలను సాధారణంగా కాంగ్రెస్‌లో మితవాదులు, తీవ్రవాదుల మధ్య చీలికగా గుర్తిస్తారు. 1905 బెంగాల్ విభజన స్వదేశీ ఉద్యమ విస్తరణకు ముఖ్యమైన సందర్భం.

🧠 త్వరిత పునశ్చరణ (Quick Revision)

📝 15 నమూనా బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (Model MCQs)

సూచన: ప్రతి ప్రశ్నకు సరైన సమాధానం, దాని వెనుక కారణాన్ని తెలుగులో ఇచ్చాము. ఇవి సాధన కోసం రూపొందించిన నమూనా ప్రశ్నలు; ధృవీకరించిన గత పరీక్ష ప్రశ్నలుగా పరిగణించకండి.

🎯 పరీక్షకు చివరి సూచనలు

• 1885 – కాంగ్రెస్ స్థాపన అనే తేదీని తప్పకుండా గుర్తుంచుకోండి.
• A.O. Hume, W.C. Bonnerjee, Dadabhai Naoroji పేర్లను కలపకుండా గుర్తించండి.
• మితవాదుల లక్ష్యాలు, పద్ధతులు, పరిమితుల మధ్య తేడాను అర్థం చేసుకోండి.
• 1905 బెంగాల్ విభజన, 1906 కలకత్తా సమావేశం, 1907 సూరత్ చీలికలను కాలక్రమంలో చదవండి.