Vice President of India – భారత ఉపరాష్ట్రపతి
తెలుగు వివరణ • Important Articles • Exam Points • 15 Practice MCQs
APPSC | Group 1 | Group 2 | Police | Competitive Exams
1. పరిచయం – Introduction
భారత ఉపరాష్ట్రపతి దేశంలో రెండవ అత్యున్నత రాజ్యాంగ పదవిని నిర్వహిస్తారు. ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభకు పదవీరీత్యా ఛైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తారు. రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు లేదా రాష్ట్రపతి తన విధులను నిర్వర్తించలేని కొన్ని సందర్భాల్లో రాజ్యాంగం ప్రకారం ఉపరాష్ట్రపతి బాధ్యతలు నిర్వహిస్తారు.
2. ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ అధికరణాలు
| Article | విషయం |
|---|---|
| 63 | భారతదేశంలో ఉపరాష్ట్రపతి పదవి |
| 64 | రాజ్యసభకు పదవీరీత్యా ఛైర్మన్ |
| 65 | రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరించడం లేదా రాష్ట్రపతి విధులను నిర్వహించడం |
| 66 | ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక, అర్హతలు |
| 67 | పదవీకాలం, రాజీనామా, తొలగింపు |
| 68 | ఖాళీ అయిన పదవిని భర్తీ చేయడానికి ఎన్నిక |
| 69 | పదవీ ప్రమాణం |
| 70 | ఇతర అనుకోని పరిస్థితుల్లో రాష్ట్రపతి విధుల నిర్వహణకు పార్లమెంట్ చేసే ఏర్పాట్లు |
| 71 | రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు సంబంధించిన వివాదాలు |
3. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక – Election
- Article 66 ప్రకారం ఉపరాష్ట్రపతిని పార్లమెంట్ ఉభయ సభల సభ్యులతో కూడిన Electoral College ఎన్నుకుంటుంది.
- లోక్‌సభ, రాజ్యసభల ఎన్నికైన మరియు నామినేట్ చేయబడిన సభ్యులు ఈ ఎన్నికలో పాల్గొంటారు.
- రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యులు ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలో ఓటు వేయరు.
- Proportional Representation విధానంలో Single Transferable Vote ద్వారా ఎన్నిక జరుగుతుంది.
- ఓటింగ్ రహస్య బ్యాలెట్ ద్వారా జరుగుతుంది (Secret Ballot).
- ఈ ఎన్నికను భారత ఎన్నికల సంఘం నిర్వహిస్తుంది.
4. అర్హతలు – Qualifications
ఉపరాష్ట్రపతిగా ఎన్నిక కావాలంటే అభ్యర్థి:- భారత పౌరుడై ఉండాలి.
- కనీసం 35 సంవత్సరాల వయస్సు కలిగి ఉండాలి.
- రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి అర్హత కలిగి ఉండాలి.
- ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని సంబంధిత ప్రభుత్వ పదవులలో Office of Profit కలిగి ఉండకూడదు; రాజ్యాంగంలోని మినహాయింపులు వర్తిస్తాయి.
5. పదవీకాలం – Term of Office
- ఉపరాష్ట్రపతి పదవీకాలం ఐదు సంవత్సరాలు.
- పదవీకాలం ముగిసినా, వారసుడు బాధ్యతలు స్వీకరించే వరకు పదవిలో కొనసాగుతారు.
- ఉపరాష్ట్రపతి తన రాజీనామాను రాష్ట్రపతికి లిఖితపూర్వకంగా సమర్పించాలి.
- రాజ్యసభలో తీర్మానం ఆమోదించి, లోక్‌సభ అంగీకరించడం ద్వారా తొలగింపు జరుగుతుంది.
- తొలగింపు తీర్మానం ప్రవేశపెట్టే ముందు కనీసం 14 రోజుల నోటీసు ఇవ్వాలి.
6. ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు – Removal
Article 67 ప్రకారం:
- రాజ్యసభలో ఆ సమయంలో ఉన్న మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదించాలి.
- లోక్‌సభ ఆ తీర్మానానికి అంగీకరించాలి.
- తీర్మానం ప్రవేశపెట్టడానికి కనీసం 14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి.
ఉపరాష్ట్రపతిని తొలగించడానికి రాజ్యసభ తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, లోక్‌సభ అంగీకరించాలి. రాష్ట్రపతిని తొలగించే విధంగా Article 61లోని Impeachment ప్రక్రియ ఉపరాష్ట్రపతికి వర్తించదు.
7. రాష్ట్రపతి విధుల నిర్వహణ – Acting as President
Article 65 ప్రకారం రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి కొత్త రాష్ట్రపతి పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించే వరకు రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తారు. రాష్ట్రపతి గైర్హాజరు, అనారోగ్యం లేదా ఇతర కారణాల వల్ల విధులు నిర్వహించలేని సందర్భాల్లో కూడా ఉపరాష్ట్రపతి రాష్ట్రపతి విధులను నిర్వర్తించవచ్చు.
- రాష్ట్రపతి విధులు నిర్వహించే సమయంలో ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభ ఛైర్మన్ విధులను నిర్వర్తించరు.
- రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరించే సమయంలో రాజ్యాంగం ప్రకారం రాష్ట్రపతికి సంబంధించిన అధికారాలు, రక్షణలు వర్తిస్తాయి.
- రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు కొత్త రాష్ట్రపతిని ఎన్నుకునే ప్రక్రియ రాజ్యాంగ నిబంధనల ప్రకారం జరుగుతుంది.
8. రాష్ట్రపతి – ఉపరాష్ట్రపతి మధ్య తేడాలు
| అంశం | రాష్ట్రపతి | ఉపరాష్ట్రపతి |
|---|---|---|
| ప్రధాన అధికరణం | Article 52 | Article 63 |
| ఎన్నిక | ఎన్నికైన పార్లమెంట్ సభ్యులు, రాష్ట్రాల శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులతో కూడిన Electoral College | పార్లమెంట్ ఉభయ సభల ఎన్నికైన, నామినేట్ చేయబడిన సభ్యులు |
| కనీస వయస్సు | 35 సంవత్సరాలు | 35 సంవత్సరాలు |
| అర్హత | లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యే అర్హత | రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యే అర్హత |
| ప్రధాన పాత్ర | దేశాధినేత | రాజ్యసభ ఛైర్మన్; అవసరమైన సందర్భాల్లో రాష్ట్రపతి విధులు |
| రాజీనామా | ఉపరాష్ట్రపతికి | రాష్ట్రపతికి |
| తొలగింపు | Article 61 ప్రకారం Impeachment | Article 67 ప్రకారం రాజ్యసభ తీర్మానం, లోక్‌సభ అంగీకారం |
9. ముఖ్యమైన English Terms
10. పరీక్షలకు ముఖ్యమైన పాయింట్లు
- Article 63 – ఉపరాష్ట్రపతి పదవి.
- Article 64 – రాజ్యసభకు పదవీరీత్యా ఛైర్మన్.
- Article 65 – రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరించడం లేదా రాష్ట్రపతి విధులను నిర్వహించడం.
- Article 66 – ఎన్నిక, అర్హతలు.
- Article 67 – పదవీకాలం, రాజీనామా, తొలగింపు.
- Article 69 – ప్రమాణ స్వీకారం.
- Article 71 – రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల వివాదాలు.
- పదవీకాలం – ఐదు సంవత్సరాలు.
- కనీస వయస్సు – 35 సంవత్సరాలు.
- రాజీనామా – రాష్ట్రపతికి.
- ఎన్నికలో రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యులు ఓటు వేయరు.
- ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు తీర్మానం రాజ్యసభలో ప్రారంభమవుతుంది; లోక్‌సభ అంగీకారం అవసరం.
11. Practice MCQs – 15 ప్రశ్నలు
Q1. భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవిని ఏ అధికరణం ఏర్పాటు చేస్తుంది?
A) Article 52
B) Article 63
C) Article 72
D) Article 110
వివరణ: భారతదేశంలో ఉపరాష్ట్రపతి పదవి ఉండాలని Article 63 పేర్కొంటుంది.
Q2. ఉపరాష్ట్రపతి పదవీరీత్యా ఏ సభకు ఛైర్మన్?
A) లోక్‌సభ
B) రాజ్యసభ
C) శాసనసభ
D) శాసన మండలి
వివరణ: Article 64 ప్రకారం ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభ Ex-officio Chairman.
Q3. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలో ఎవరు పాల్గొంటారు?
A) ప్రజలందరూ ప్రత్యక్షంగా
B) రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యులు మాత్రమే
C) పార్లమెంట్ ఉభయ సభల సభ్యులు
D) గ్రామ పంచాయతీ సభ్యులు
వివరణ: ఎన్నికల కళాశాలలో లోక్‌సభ, రాజ్యసభల ఎన్నికైన మరియు నామినేట్ చేయబడిన సభ్యులు ఉంటారు.
Q4. ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి కనీస వయస్సు ఎంత?
A) 25 సంవత్సరాలు
B) 30 సంవత్సరాలు
C) 35 సంవత్సరాలు
D) 40 సంవత్సరాలు
వివరణ: Article 66 ప్రకారం కనీస వయస్సు 35 సంవత్సరాలు.
Q5. ఉపరాష్ట్రపతి పదవీకాలం ఎంత?
A) 4 సంవత్సరాలు
B) 5 సంవత్సరాలు
C) 6 సంవత్సరాలు
D) 7 సంవత్సరాలు
వివరణ: Article 67 ఉపరాష్ట్రపతి పదవీకాలాన్ని ఐదు సంవత్సరాలుగా పేర్కొంటుంది.
Q6. ఉపరాష్ట్రపతి తన రాజీనామాను ఎవరికి సమర్పించాలి?
A) ప్రధానమంత్రికి
B) లోక్‌సభ స్పీకర్‌కు
C) రాష్ట్రపతికి
D) సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తికి
వివరణ: Article 67 ప్రకారం రాజీనామా రాష్ట్రపతికి లిఖితపూర్వకంగా సమర్పించాలి.
Q7. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికకు సంబంధించిన ప్రధాన అధికరణం ఏది?
A) Article 66
B) Article 74
C) Article 85
D) Article 123
వివరణ: Article 66 ఎన్నిక విధానం, అర్హతలను వివరిస్తుంది.
Q8. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలో రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యులు ఓటు వేస్తారా?
A) అవును, అందరూ
B) ఎన్నికైన సభ్యులు మాత్రమే
C) నామినేట్ చేయబడిన సభ్యులు మాత్రమే
D) కాదు
వివరణ: ఉపరాష్ట్రపతి Electoral College పార్లమెంట్ ఉభయ సభల సభ్యులతో ఏర్పడుతుంది.
Q9. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలో ఏ విధానం ఉపయోగిస్తారు?
A) సాధారణ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ
B) Single Transferable Vote
C) చేతులు ఎత్తి ఓటింగ్
D) బహిరంగ ఓటింగ్
వివరణ: Proportional Representation విధానంలో రహస్య బ్యాలెట్ ద్వారా ఎన్నిక జరుగుతుంది.
Q10. ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు తీర్మానం మొదట ఏ సభలో ఆమోదించాలి?
A) లోక్‌సభ
B) రాజ్యసభ
C) శాసనసభ
D) ఏ సభలోనైనా ఒకే విధంగా
వివరణ: రాజ్యసభలో ఆ సమయంలో ఉన్న మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదించాలి; లోక్‌సభ అంగీకారం అవసరం.
Q11. ఉపరాష్ట్రపతి తొలగింపు తీర్మానానికి కనీసం ఎంత ముందస్తు నోటీసు అవసరం?
A) 7 రోజులు
B) 14 రోజులు
C) 30 రోజులు
D) 60 రోజులు
వివరణ: Article 67 ప్రకారం కనీసం 14 రోజుల నోటీసు ఇవ్వాలి.
Q12. రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు కొత్త రాష్ట్రపతి బాధ్యతలు చేపట్టే వరకు ఎవరు రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తారు?
A) ప్రధానమంత్రి
B) లోక్‌సభ స్పీకర్
C) ఉపరాష్ట్రపతి
D) అటార్నీ జనరల్
వివరణ: Article 65 ప్రకారం ఉపరాష్ట్రపతి రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తారు.
Q13. ఉపరాష్ట్రపతి పదవీ ప్రమాణానికి సంబంధించిన అధికరణం ఏది?
A) Article 69
B) Article 70
C) Article 72
D) Article 80
వివరణ: ఉపరాష్ట్రపతి ప్రమాణ స్వీకారానికి Article 69 సంబంధించినది.
Q14. ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికకు సంబంధించిన వివాదాలను ఎవరు నిర్ణయిస్తారు?
A) ఎన్నికల సంఘం మాత్రమే
B) రాష్ట్రపతి
C) సుప్రీంకోర్టు
D) లోక్‌సభ స్పీకర్
వివరణ: Article 71 ప్రకారం ఎన్నికల వివాదాలను సుప్రీంకోర్టు విచారించి నిర్ణయిస్తుంది.
Q15. ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌గా వ్యవహరించలేని సందర్భం ఏది?
A) సాధారణంగా రాజ్యసభ సమావేశమైనప్పుడు
B) రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తున్నప్పుడు
C) బిల్లు ప్రవేశపెట్టినప్పుడు
D) ప్రశ్నోత్తరాల సమయంలో
వివరణ: Article 64 ప్రకారం ఆ సమయంలో ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభ ఛైర్మన్ విధులను నిర్వహించరు.
12. Quick Revision – త్వరిత పునశ్చరణ
- Article 63 – ఉపరాష్ట్రపతి పదవి.
- Article 64 – రాజ్యసభ ఛైర్మన్.
- Article 65 – రాష్ట్రపతి విధుల నిర్వహణ.
- Article 66 – ఎన్నిక, అర్హతలు.
- Article 67 – ఐదేళ్ల పదవీకాలం, రాజీనామా, తొలగింపు.
- Article 69 – ప్రమాణ స్వీకారం.
- Article 71 – ఎన్నికల వివాదాలు.
- కనీస వయస్సు – 35 సంవత్సరాలు.
- రాజీనామా – రాష్ట్రపతికి.
- తొలగింపు – రాజ్యసభ తీర్మానం + లోక్‌సభ అంగీకారం.