President of India – భారత రాష్ట్రపతి
తెలుగు వివరణ • Important Articles • Powers • 15 Practice MCQs
APPSC | Group 1 | Group 2 | Police | Competitive Exams
1. పరిచయం – Introduction
భారత రాష్ట్రపతి భారతదేశానికి రాజ్యాంగపరమైన అధిపతి (Constitutional Head). రాజ్యాంగంలోని Article 52 ప్రకారం భారతదేశానికి ఒక రాష్ట్రపతి ఉంటారు.
Article 53 ప్రకారం కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం రాష్ట్రపతిలో నిక్షిప్తమై ఉంటుంది. అయితే పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానంలో రాష్ట్రపతి సాధారణంగా ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలోని మంత్రిమండలి సలహా మేరకు విధులు నిర్వహిస్తారు.
2. ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ అధికరణాలు
| Article | విషయం |
|---|---|
| 52 | భారత రాష్ట్రపతి |
| 53 | కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం |
| 54 | రాష్ట్రపతి ఎన్నిక |
| 55 | రాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం |
| 56 | రాష్ట్రపతి పదవీకాలం |
| 58 | రాష్ట్రపతి కావడానికి అర్హతలు |
| 60 | రాష్ట్రపతి ప్రమాణ స్వీకారం |
| 61 | రాష్ట్రపతి అభిశంసన |
| 72 | క్షమాభిక్ష అధికారం |
| 74 | రాష్ట్రపతికి సహాయం, సలహా అందించే మంత్రిమండలి |
| 123 | ఆర్డినెన్స్ జారీ చేసే అధికారం |
| 143 | సుప్రీంకోర్టు సలహా కోరే అధికారం |
3. రాష్ట్రపతి ఎన్నిక – Election
రాష్ట్రపతిని ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకోరు. రాజ్యాంగంలోని Article 54 ప్రకారం ఎన్నికల కళాశాల (Electoral College) ద్వారా పరోక్షంగా ఎన్నుకుంటారు.
ఎన్నికల కళాశాలలో:
- పార్లమెంట్ ఉభయ సభల ఎన్నికైన సభ్యులు.
- రాష్ట్రాల శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు.
- ఢిల్లీ జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం, పుదుచ్చేరి శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు.
నామినేట్ చేసిన పార్లమెంట్ సభ్యులు, నామినేట్ చేసిన శాసనసభ సభ్యులు రాష్ట్రపతి ఎన్నికల కళాశాలలో భాగం కాదు.
ఎన్నిక విధానం
- Proportional Representation System – అనుపాత ప్రాతినిధ్య పద్ధతి.
- Single Transferable Vote – ఏక బదిలీ ఓటు పద్ధతి.
- Secret Ballot – రహస్య ఓటింగ్.
4. రాష్ట్రపతి అర్హతలు – Qualifications
- భారత పౌరుడై ఉండాలి.
- కనీసం 35 సంవత్సరాల వయస్సు ఉండాలి.
- లోక్‌సభ సభ్యునిగా ఎన్నిక కావడానికి అర్హత కలిగి ఉండాలి.
- భారత ప్రభుత్వం లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఆధీనంలోని లాభదాయక పదవిని (Office of Profit) సాధారణంగా నిర్వహిస్తూ ఉండకూడదు; రాజ్యాంగంలో పేర్కొన్న మినహాయింపులు వర్తిస్తాయి.
5. పదవీకాలం మరియు రాజీనామా
- Article 56 ప్రకారం రాష్ట్రపతి పదవీకాలం ఐదు సంవత్సరాలు.
- తన రాజీనామాను ఉపరాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు.
- కొత్త రాష్ట్రపతి బాధ్యతలు స్వీకరించే వరకు ప్రస్తుత రాష్ట్రపతి పదవిలో కొనసాగవచ్చు.
- రాష్ట్రపతి తిరిగి ఎన్నిక కావడానికి రాజ్యాంగం పరిమిత సంఖ్యను విధించలేదు.
6. రాష్ట్రపతి అభిశంసన – Impeachment
Article 61 ప్రకారం రాజ్యాంగాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు రాష్ట్రపతిని అభిశంసన ద్వారా పదవి నుంచి తొలగించవచ్చు.
- అభిశంసన ప్రక్రియ పార్లమెంట్‌లోని ఏ సభలోనైనా ప్రారంభించవచ్చు.
- కనీసం 14 రోజుల ముందుగా లిఖితపూర్వక నోటీసు ఇవ్వాలి.
- నోటీసుపై సంబంధిత సభ మొత్తం సభ్యులలో కనీసం నాలుగవ వంతు సభ్యులు సంతకం చేయాలి.
- ఆ సభలో మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదించాలి.
- మరో సభ ఆరోపణలను పరిశీలిస్తుంది లేదా పరిశీలింపజేస్తుంది.
- రెండో సభ కూడా మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీతో తీర్మానాన్ని ఆమోదించాలి.
7. రాష్ట్రపతి అధికారాలు – Powers
1. కార్యనిర్వాహక అధికారాలు
ప్రధానమంత్రి నియామకం, ప్రధానమంత్రి సలహాపై ఇతర మంత్రుల నియామకం, గవర్నర్ల వంటి రాజ్యాంగ పదవుల నియామకాలు సంబంధిత రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి రాష్ట్రపతి పేరుతో జరుగుతాయి.
2. శాసనాధికారాలు
- పార్లమెంట్ సమావేశాలను పిలవడం, ప్రోరోగ్ చేయడం; లోక్‌సభను రద్దు చేయడం వంటి అధికారాలు రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి ఉంటాయి.
- పార్లమెంట్ ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశాన్ని పిలవవచ్చు.
- బిల్లులకు ఆమోదం ఇవ్వడం లేదా రాజ్యాంగం అనుమతించిన మేరకు తిరిగి పరిశీలనకు పంపడం.
- పార్లమెంట్ సమావేశంలో లేనప్పుడు Article 123 ప్రకారం ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయవచ్చు.
3. ఆర్థిక అధికారాలు
వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన (బడ్జెట్) పార్లమెంట్ ముందు ఉంచే ప్రక్రియ రాష్ట్రపతి ద్వారా జరుగుతుంది. నిర్దిష్ట ఆర్థిక బిల్లులకు రాష్ట్రపతి సిఫార్సు అవసరం.
4. న్యాయ అధికారాలు
Article 72 ప్రకారం కొన్ని శిక్షలకు క్షమాభిక్ష, శిక్ష తగ్గింపు, మార్పు లేదా ఉపశమనం వంటి అధికారాలు ఉంటాయి.
5. సైనిక, దౌత్య అధికారాలు
రాష్ట్రపతి సాయుధ దళాల సర్వసైన్యాధిపతి (Supreme Commander)గా ఉంటారు. దౌత్యపరమైన చర్యలు రాజ్యాంగ విధానాలు, మంత్రిమండలి సలహా మేరకు నిర్వహించబడతాయి.
8. ఆర్డినెన్స్ – Ordinance
- Article 123 ప్రకారం పార్లమెంట్ ఉభయ సభలు సమావేశంలో లేనప్పుడు రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయవచ్చు.
- ఆర్డినెన్స్‌కు పార్లమెంట్ చట్టంతో సమానమైన బలం, ప్రభావం ఉంటుంది; అయితే అది రాజ్యాంగ పరిమితులకు లోబడి ఉంటుంది.
- పార్లమెంట్ తిరిగి సమావేశమైన తర్వాత రాజ్యాంగం పేర్కొన్న కాలపరిమితిలో ఆర్డినెన్స్ సభల ముందు ఉంచాలి.
- సభలు తిరిగి సమావేశమైన తేదీ నుంచి ఆరు వారాలు పూర్తయ్యాక, ముందే తిరస్కరించబడకపోతే, ఆర్డినెన్స్ సాధారణంగా అమలులో ఉండదు.
9. క్షమాభిక్ష అధికారం – Article 72
రాష్ట్రపతి కొన్ని నిర్దిష్ట సందర్భాల్లో శిక్షలకు ఉపశమనం కల్పించవచ్చు.
- Pardon – క్షమాభిక్ష.
- Reprieve – శిక్ష అమలును తాత్కాలికంగా వాయిదా వేయడం.
- Respite – ప్రత్యేక పరిస్థితుల కారణంగా తక్కువ శిక్ష విధించడం.
- Remission – శిక్ష స్వభావాన్ని మార్చకుండా కాలవ్యవధిని తగ్గించడం.
- Commutation – ఒక రకమైన శిక్షను మరొక తక్కువ తీవ్రతగల శిక్షగా మార్చడం.
రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష అధికారం మరణశిక్షకు సంబంధించిన కేసులు, కోర్ట్ మార్షల్ శిక్షలు మరియు కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికార పరిధికి సంబంధించిన కొన్ని నేరాల్లో వర్తిస్తుంది.
10. Important English Terms
11. పరీక్షలకు ముఖ్యమైన పాయింట్లు
- Article 52 – భారత రాష్ట్రపతి.
- Article 54 – రాష్ట్రపతి ఎన్నిక.
- Article 56 – ఐదు సంవత్సరాల పదవీకాలం.
- Article 58 – రాష్ట్రపతి అర్హతలు.
- Article 61 – అభిశంసన.
- Article 72 – క్షమాభిక్ష అధికారం.
- Article 74 – మంత్రిమండలి సలహా.
- Article 123 – ఆర్డినెన్స్.
- కనీస వయస్సు – 35 సంవత్సరాలు.
- రాష్ట్రపతి ఎన్నిక పరోక్ష ఎన్నిక.
- రాష్ట్రపతి రాజీనామా ఉపరాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు.
12. Practice MCQs – 15 ప్రశ్నలు
Q1. భారత రాష్ట్రపతిని పేర్కొనే అధికరణం ఏది?
A) Article 32
B) Article 52
C) Article 72
D) Article 110
వివరణ: భారతదేశానికి ఒక రాష్ట్రపతి ఉంటారని Article 52 పేర్కొంటుంది.
Q2. రాష్ట్రపతి ఎన్నికకు సంబంధించిన అధికరణం ఏది?
A) Article 54
B) Article 61
C) Article 74
D) Article 123
వివరణ: రాష్ట్రపతి ఎన్నికల కళాశాలను Article 54 వివరిస్తుంది.
Q3. రాష్ట్రపతి కావడానికి కనీస వయస్సు ఎంత?
A) 25 సంవత్సరాలు
B) 30 సంవత్సరాలు
C) 35 సంవత్సరాలు
D) 40 సంవత్సరాలు
వివరణ: Article 58 ప్రకారం కనీస వయస్సు 35 సంవత్సరాలు.
Q4. రాష్ట్రపతి సాధారణ పదవీకాలం ఎంత?
A) 4 సంవత్సరాలు
B) 5 సంవత్సరాలు
C) 6 సంవత్సరాలు
D) 7 సంవత్సరాలు
వివరణ: రాష్ట్రపతి పదవీకాలం Article 56లో ఉంది.
Q5. రాష్ట్రపతి తన రాజీనామాను ఎవరికి సమర్పిస్తారు?
A) ప్రధానమంత్రి
B) లోక్‌సభ స్పీకర్
C) ఉపరాష్ట్రపతి
D) ప్రధాన న్యాయమూర్తి
వివరణ: రాష్ట్రపతి రాజీనామా ఉపరాష్ట్రపతికి సమర్పించాలి.
Q6. రాష్ట్రపతి అభిశంసనకు సంబంధించిన అధికరణం ఏది?
A) Article 56
B) Article 58
C) Article 61
D) Article 72
వివరణ: రాజ్యాంగాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు రాష్ట్రపతి అభిశంసన ప్రక్రియను Article 61 వివరిస్తుంది.
Q7. రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష అధికారానికి సంబంధించిన అధికరణం ఏది?
A) Article 72
B) Article 74
C) Article 85
D) Article 110
వివరణ: నిర్దిష్ట శిక్షల విషయంలో రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష తదితర ఉపశమన అధికారాలు కలిగి ఉంటారు.
Q8. రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ అధికారానికి సంబంధించిన అధికరణం ఏది?
A) Article 123
B) Article 143
C) Article 226
D) Article 368
వివరణ: పార్లమెంట్ సమావేశంలో లేని సమయంలో రాజ్యాంగ నిబంధనలకు లోబడి ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయవచ్చు.
Q9. రాష్ట్రపతిని ఎవరు ఎన్నుకుంటారు?
A) ప్రజలు నేరుగా
B) ఎన్నికల కళాశాల
C) సుప్రీంకోర్టు
D) కేంద్ర మంత్రిమండలి మాత్రమే
వివరణ: రాష్ట్రపతి ఎన్నిక పరోక్ష పద్ధతిలో జరుగుతుంది.
Q10. రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో ఏ ఓటింగ్ విధానం ఉపయోగిస్తారు?
A) సాధారణ మెజారిటీ మాత్రమే
B) Single Transferable Vote
C) బహిరంగ చేతులెత్తే ఓటు
D) లాటరీ పద్ధతి
వివరణ: అనుపాత ప్రాతినిధ్య పద్ధతితో పాటు ఏక బదిలీ ఓటు విధానం ఉపయోగిస్తారు.
Q11. రాష్ట్రపతికి సహాయం, సలహా అందించే మంత్రిమండలిని పేర్కొనే అధికరణం ఏది?
A) Article 74
B) Article 80
C) Article 110
D) Article 148
వివరణ: ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలోని మంత్రిమండలి రాష్ట్రపతికి సహాయం, సలహా అందిస్తుంది.
Q12. రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో ఎవరు ఓటు వేయరు?
A) ఎన్నికైన లోక్‌సభ సభ్యులు
B) ఎన్నికైన రాజ్యసభ సభ్యులు
C) ఎన్నికైన రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యులు
D) నామినేట్ చేసిన పార్లమెంట్ సభ్యులు
వివరణ: నామినేట్ చేసిన పార్లమెంట్ సభ్యులు రాష్ట్రపతి ఎన్నికల కళాశాలలో ఉండరు.
Q13. రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేయడానికి ఏ అర్హత అవసరం?
A) భారత పౌరుడై ఉండాలి
B) కనీసం 35 సంవత్సరాల వయస్సు ఉండాలి
C) లోక్‌సభ సభ్యునిగా ఎన్నిక కావడానికి అర్హుడై ఉండాలి
D) పైవన్నీ
వివరణ: ఇవి Article 58లోని ప్రధాన అర్హతల్లో భాగం.
Q14. రాష్ట్రపతి సాయుధ దళాలకు ఏ హోదాలో ఉంటారు?
A) రక్షణ కార్యదర్శి
B) సర్వసైన్యాధిపతి
C) సైన్యాధిపతి మాత్రమే
D) పార్లమెంట్ స్పీకర్
వివరణ: రాష్ట్రపతి భారత సాయుధ దళాల Supreme Commander.
Q15. రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగపరమైన పాత్రను సరిగ్గా వివరించేది ఏది?
A) రాజ్యాంగ నిబంధనలకు అతీతంగా పాలిస్తారు
B) రాజ్యాంగపరమైన అధిపతి
C) సుప్రీంకోర్టుకు అధిపతి
D) రాష్ట్ర శాసనసభకు అధ్యక్షుడు
వివరణ: రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగం, పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానం ప్రకారం విధులు నిర్వహిస్తారు.
13. Quick Revision – త్వరిత పునశ్చరణ
- Article 52 – రాష్ట్రపతి.
- Article 54 – రాష్ట్రపతి ఎన్నిక.
- Article 56 – ఐదు సంవత్సరాల పదవీకాలం.
- Article 58 – అర్హతలు.
- Article 61 – అభిశంసన.
- Article 72 – క్షమాభిక్ష.
- Article 74 – మంత్రిమండలి సలహా.
- Article 123 – ఆర్డినెన్స్.
- కనీస వయస్సు – 35 సంవత్సరాలు.
- రాజీనామా – ఉపరాష్ట్రపతికి.