SM TELUGU SPOORTHI • COMPETITIVE EXAM STUDY LIBRARY
Chapter 12 – Amendment of the Indian Constitution
భారత రాజ్యాంగ సవరణలు
APPSC Group 1 • Group 2 • AP Police • ఇతర పోటీ పరీక్షలు
1. పరిచయం – Introduction
భారత రాజ్యాంగం దేశ పరిపాలనకు అత్యున్నత చట్టం. కాలానుగుణంగా సమాజ అవసరాలు, పరిపాలనా పరిస్థితులు మారుతుంటాయి. అందుకు అనుగుణంగా రాజ్యాంగంలోని కొన్ని నిబంధనలను చేర్చడం, మార్చడం లేదా తొలగించడం జరుగుతుంది. ఈ ప్రక్రియను రాజ్యాంగ సవరణ (Constitutional Amendment) అంటారు.
భారత రాజ్యాంగంలోని Part XX – Article 368 రాజ్యాంగ సవరణలకు సంబంధించిన ప్రధాన నిబంధనలను వివరిస్తుంది. అయితే అన్ని రాజ్యాంగ మార్పులూ ఒకే విధానంలో జరగవు.
2. రాజ్యాంగ సవరణ అంటే ఏమిటి?
రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలను అవసరాన్ని బట్టి చేర్చడం (Addition), మార్చడం (Variation), తొలగించడం (Repeal) రాజ్యాంగ సవరణలో భాగాలు.
Article 368: పార్లమెంట్ తన రాజ్యాంగ నిర్మాణాధికారాన్ని (Constituent Power) ఉపయోగించి రాజ్యాంగాన్ని సవరించే విధానాన్ని నిర్దేశిస్తుంది.
పార్లమెంట్‌కు రాజ్యాంగాన్ని సవరించే అధికారం ఉన్నప్పటికీ, సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల ప్రకారం రాజ్యాంగపు మౌలిక స్వరూపాన్ని (Basic Structure) ధ్వంసం చేయరాదు.
3. రాజ్యాంగ సవరణల ప్రధాన విధానాలు
మొదటి విధానం: సాధారణ మెజారిటీ (Simple Majority)
కొన్ని రాజ్యాంగ సంబంధిత మార్పులు పార్లమెంట్‌లో సాధారణ చట్టం ఆమోదించే విధానంలోనే జరుగుతాయి. ఇవి సాధారణంగా Article 368 కింద రాజ్యాంగ సవరణలుగా పరిగణించబడవు.
ఉదాహరణలు: కొన్ని రాష్ట్రాల ఏర్పాటు లేదా సరిహద్దుల మార్పులకు సంబంధించిన Article 3 కింద చట్టాలు; Article 4 ప్రకారం వాటికి అనుబంధ మార్పులు.
రెండవ విధానం: ప్రత్యేక మెజారిటీ (Special Majority)
Article 368 కింద రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ప్రతి సభలో ఈ రెండు షరతులనూ నెరవేర్చాలి:
- ఆ సభ మొత్తం సభ్యత్వంలో సగానికి మించిన సభ్యుల మద్దతు.
- సభకు హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మద్దతు.
ఈ రెండు షరతులు కలిపి నెరవేరాలి. లోక్‌సభ, రాజ్యసభ రెండూ బిల్లును విడివిడిగా ఆమోదించాలి.
మూడవ విధానం: ప్రత్యేక మెజారిటీ + రాష్ట్రాల ఆమోదం
సమాఖ్య వ్యవస్థ (Federal Structure) వంటి నిర్దిష్ట అంశాలకు సంబంధించిన సవరణలకు పార్లమెంట్ ప్రత్యేక మెజారిటీతో పాటు కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం అవసరం.
ఆ తర్వాత బిల్లు రాష్ట్రపతి ఆమోదానికి సమర్పించబడుతుంది.
4. రాష్ట్రాల ఆమోదం అవసరమయ్యే అంశాలు
Article 368 ప్రకారం, కింది అంశాల్లో మార్పులు చేసే సవరణలకు కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం అవసరం:
- రాష్ట్రపతి ఎన్నికకు సంబంధించిన Articles 54, 55.
- కేంద్రం, రాష్ట్రాల కార్యనిర్వాహక అధికారాల పరిధికి సంబంధించిన Articles 73, 162.
- సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులకు సంబంధించిన నిర్దిష్ట రాజ్యాంగ నిబంధనలు.
- కేంద్రం–రాష్ట్రాల శాసనాధికారాల పంపిణీకి సంబంధించిన Chapter I of Part XI.
- ఏడవ షెడ్యూల్‌లోని Union List, State List, Concurrent List.
- పార్లమెంట్‌లో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం.
- Article 368లోని సవరణ విధానానికి సంబంధించిన నిబంధనలు.
పరీక్షలో గుర్తుంచుకోండి: ప్రతి రాజ్యాంగ సవరణకూ రాష్ట్రాల ఆమోదం అవసరం లేదు. Article 368లో పేర్కొన్న నిర్దిష్ట అంశాలకు మాత్రమే ఈ అదనపు ఆమోదం అవసరం.
5. Basic Structure Doctrine – మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతం
రాజ్యాంగాన్ని సవరించే పార్లమెంట్ అధికారం అపరిమితమైనది కాదు. రాజ్యాంగపు మౌలిక స్వరూపాన్ని ధ్వంసం చేసే విధంగా సవరణ చేయలేదని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.
కేశవానంద భారతి కేసు – Kesavananda Bharati v. State of Kerala (1973) ఈ సిద్ధాంతానికి అత్యంత ముఖ్యమైన కేసు.
1973 ఏప్రిల్ 24న వెలువడిన ఈ తీర్పులో, Article 368 కింద పార్లమెంట్‌కు రాజ్యాంగ సవరణాధికారం ఉందని, కానీ రాజ్యాంగపు మౌలిక స్వరూపాన్ని నాశనం చేయలేదని మెజారిటీ తీర్పు పేర్కొంది.
మౌలిక స్వరూపానికి ఉదాహరణలు
- రాజ్యాంగ అత్యున్నతత్వం (Supremacy of the Constitution)
- ప్రజాస్వామ్యం (Democracy)
- లౌకికవాదం (Secularism)
- సమాఖ్య వ్యవస్థ (Federalism)
- న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review)
- న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత (Independence of Judiciary)
- చట్టబద్ధ పాలన (Rule of Law)
- స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికలు (Free and Fair Elections)
ముఖ్యం: మౌలిక స్వరూపంలోని అంశాలకు ఒకే సమగ్ర, మూసివేసిన జాబితా లేదు. వాటిని న్యాయస్థానాలు కేసుల ఆధారంగా గుర్తిస్తాయి.
6. ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ సవరణలు
| సవరణ | సంవత్సరం | ముఖ్యాంశం |
|---|---|---|
| 1వ సవరణ | 1951 | భూమి సంస్కరణలు, కొన్ని హక్కులకు సంబంధించిన మార్పులు; Ninth Schedule ప్రవేశపెట్టడం. |
| 7వ సవరణ | 1956 | రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు సంబంధించిన మార్పులు. |
| 24వ సవరణ | 1971 | రాజ్యాంగ సవరణాధికారంపై పార్లమెంట్ అధికారాన్ని స్పష్టం చేసింది. |
| 42వ సవరణ | 1976 | విస్తృత మార్పులు; Preambleలో Socialist, Secular, Integrity పదాలు చేర్చడం; Fundamental Duties చేర్చడం. |
| 44వ సవరణ | 1978 | అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనల్లో మార్పులు; ఆస్తి హక్కును Fundamental Right స్థాయి నుంచి తొలగించడం. |
| 52వ సవరణ | 1985 | పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం; Tenth Schedule. |
| 61వ సవరణ | 1988 | ఓటు హక్కు కనీస వయస్సు 21 నుంచి 18 సంవత్సరాలకు తగ్గింపు. |
| 73వ సవరణ | 1992 | పంచాయతీరాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదా. |
| 74వ సవరణ | 1992 | పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదా. |
| 86వ సవరణ | 2002 | 6–14 సంవత్సరాల పిల్లలకు విద్యా హక్కు; Article 21A. |
| 91వ సవరణ | 2003 | మంత్రివర్గ పరిమాణంపై పరిమితులు తదితర మార్పులు. |
| 101వ సవరణ | 2016 | వస్తు సేవల పన్ను (GST) వ్యవస్థకు రాజ్యాంగ ప్రాతిపదిక. |
| 102వ సవరణ | 2018 | జాతీయ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్‌కు రాజ్యాంగ హోదా. |
| 103వ సవరణ | 2019 | ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) రిజర్వేషన్లకు సంబంధించిన నిబంధనలు. |
| 104వ సవరణ | 2020 | లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో SC/ST రిజర్వేషన్ గడువు పొడిగింపు; Anglo-Indian నామినేషన్ విధానం ముగింపు. |
| 105వ సవరణ | 2021 | రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు తమ ప్రయోజనాల కోసం సామాజిక, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులను గుర్తించే అధికారాన్ని స్పష్టం చేసింది. |
| 106వ సవరణ | 2023 | లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభలు, ఢిల్లీ శాసనసభలో మహిళల రిజర్వేషన్‌కు సంబంధించిన నిబంధనలు; అమలు జనగణన, తదనంతర నియోజకవర్గాల పునర్విభజన వంటి రాజ్యాంగ షరతులకు లోబడి ఉంటుంది. |
7. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు – ముఖ్యమైన అంశాలు
- రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును పార్లమెంట్‌లోని ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు.
- Article 368 కింద బిల్లును ప్రవేశపెట్టడానికి రాష్ట్రపతి ముందస్తు సిఫార్సు అవసరం లేదు.
- రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుపై రెండు సభలూ విడివిడిగా ఆమోదం తెలపాలి.
- సాధారణ బిల్లుల మాదిరిగా ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం ద్వారా రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును ఆమోదించే విధానం లేదు.
- అవసరమైన పార్లమెంటరీ ఆమోదం, వర్తించే చోట రాష్ట్రాల ఆమోదం పూర్తయ్యాక బిల్లు రాష్ట్రపతికి పంపబడుతుంది. Article 368 ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఆమోదం ఇవ్వాలి.
- పార్లమెంట్ సవరణాధికారం Basic Structure Doctrineకు లోబడి ఉంటుంది.
8. ముఖ్యమైన English Terms
Constitutional Amendment రాజ్యాంగ సవరణ
Article 368 రాజ్యాంగ సవరణ విధానం
Simple Majority సాధారణ మెజారిటీ
Special Majority ప్రత్యేక మెజారిటీ
Ratification రాష్ట్రాల ఆమోదం
Basic Structure Doctrine మౌలిక స్వరూప సిద్ధాంతం
Judicial Review న్యాయ సమీక్ష
Constituent Power రాజ్యాంగ నిర్మాణాధికారం
Amendment Bill రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు
9. పరీక్షల్లో గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశాలు
- రాజ్యాంగ సవరణలకు ప్రధానమైన Article – 368.
- రాజ్యాంగ సవరణలు – Part XX.
- Basic Structure Doctrine – Kesavananda Bharati Case, 1973.
- 42వ సవరణ – 1976; దీనిని తరచుగా Mini Constitution అని పిలుస్తారు.
- ఆస్తి హక్కు ప్రస్తుతం Article 300A కింద రాజ్యాంగ హక్కు; అది Fundamental Right కాదు.
- ఓటు వయస్సును 21 నుంచి 18 సంవత్సరాలకు తగ్గించినది – 61వ సవరణ.
- పంచాయతీరాజ్ – 73వ సవరణ; పట్టణ స్థానిక సంస్థలు – 74వ సవరణ.
- GST – 101వ సవరణ.
- మహిళల రిజర్వేషన్‌కు సంబంధించిన సవరణ – 106వ సవరణ, 2023.
- రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం ఉండదు.
10. Practice MCQs – 15 ముఖ్యమైన ప్రశ్నలు
ప్రతి ప్రశ్నకు సరైన సమాధానం, చిన్న వివరణ ఇవ్వబడింది. ఇవి సాధన కోసం రూపొందించిన ప్రశ్నలు; అధికారిక గత పరీక్ష ప్రశ్నలుగా భావించవద్దు.
Q1. భారత రాజ్యాంగ సవరణ విధానాన్ని ప్రధానంగా ఏ Article వివరిస్తుంది?
A) Article 32
B) Article 226
C) Article 368
D) Article 356
వివరణ: Article 368 రాజ్యాంగ సవరణకు సంబంధించిన ప్రధాన విధానాన్ని వివరిస్తుంది.
Q2. రాజ్యాంగంలోని Amendment of the Constitution ఏ Partలో ఉంది?
A) Part III
B) Part IV
C) Part XIX
D) Part XX
వివరణ: Part XXలో Article 368 ఉంది.
Q3. Basic Structure Doctrineను స్పష్టంగా స్థాపించిన ప్రముఖ కేసు ఏది?
A) Golaknath Case
B) Kesavananda Bharati Case
C) Minerva Mills Case మాత్రమే
D) Maneka Gandhi Case
వివరణ: 1973లో సుప్రీంకోర్టు పార్లమెంట్ సవరణాధికారం మౌలిక స్వరూప పరిమితికి లోబడి ఉంటుందని పేర్కొంది.
Q4. Kesavananda Bharati తీర్పు వెలువడిన సంవత్సరం ఏది?
A) 1950
B) 1967
C) 1973
D) 1976
వివరణ: ఈ చారిత్రక తీర్పు 1973 ఏప్రిల్ 24న వెలువడింది.
Q5. Article 368 కింద ప్రత్యేక మెజారిటీకి ఏది అవసరం?
A) హాజరైన వారిలో సగం మాత్రమే
B) మొత్తం సభ్యత్వంలో సగానికి మించి, హాజరై ఓటు వేసిన వారిలో కనీసం 2/3 మద్దతు
C) కేవలం రాష్ట్రపతి ఆమోదం
D) అన్ని రాష్ట్రాల ఏకగ్రీవ ఆమోదం
వివరణ: మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీతో పాటు, హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యులలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మద్దతు అవసరం.
Q6. రాష్ట్రాల ఆమోదం అవసరమయ్యే రాజ్యాంగ సవరణలకు కనీసం ఎన్ని రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం కావాలి?
A) అన్ని రాష్ట్రాలు
B) మూడింట ఒక వంతు
C) కనీసం సగం రాష్ట్రాలు
D) కేవలం రెండు రాష్ట్రాలు
వివరణ: Article 368లో పేర్కొన్న నిర్దిష్ట అంశాల సవరణలకు కనీసం సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం అవసరం.
Q7. 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ఏ సంవత్సరంలో జరిగింది?
A) 1951
B) 1971
C) 1976
D) 1978
వివరణ: 42వ సవరణను 1976లో ఆమోదించారు; దీనిని Mini Constitution అని కూడా అంటారు.
Q8. ఓటు హక్కు కనీస వయస్సును 21 నుంచి 18 సంవత్సరాలకు తగ్గించిన సవరణ ఏది?
A) 44వ సవరణ
B) 52వ సవరణ
C) 61వ సవరణ
D) 73వ సవరణ
వివరణ: 61వ సవరణ చట్టం ద్వారా ఓటు వయస్సు తగ్గించబడింది.
Q9. పంచాయతీరాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదా కల్పించిన సవరణ ఏది?
A) 42వ సవరణ
B) 44వ సవరణ
C) 73వ సవరణ
D) 74వ సవరణ
వివరణ: 73వ సవరణ గ్రామీణ స్థానిక స్వపరిపాలన సంస్థలకు సంబంధించినది.
Q10. పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు సంబంధించిన సవరణ ఏది?
A) 52వ సవరణ
B) 61వ సవరణ
C) 73వ సవరణ
D) 74వ సవరణ
వివరణ: మున్సిపాలిటీలు, పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు 74వ సవరణ రాజ్యాంగ ప్రాతిపదిక కల్పించింది.
Q11. వస్తు సేవల పన్ను (GST)కి రాజ్యాంగ ప్రాతిపదిక కల్పించిన సవరణ ఏది?
A) 86వ సవరణ
B) 91వ సవరణ
C) 101వ సవరణ
D) 103వ సవరణ
వివరణ: 101వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 2016 GST వ్యవస్థకు సంబంధించినది.
Q12. ప్రస్తుతం ఆస్తి హక్కు ఏ Article కింద ఉంది?
A) Article 19
B) Article 21
C) Article 32
D) Article 300A
వివరణ: ఆస్తి హక్కు ప్రస్తుతం రాజ్యాంగ హక్కు; అది ప్రాథమిక హక్కు కాదు.
Q13. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును ఎక్కడ ప్రవేశపెట్టవచ్చు?
A) లోక్‌సభలో మాత్రమే
B) రాజ్యసభలో మాత్రమే
C) పార్లమెంట్‌లోని ఏ సభలోనైనా
D) రాష్ట్ర శాసనసభలో మాత్రమే
వివరణ: రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు లోక్‌సభలో లేదా రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టవచ్చు.
Q14. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుపై ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం నిర్వహించవచ్చా?
A) ఎల్లప్పుడూ నిర్వహించవచ్చు
B) రాష్ట్రపతి కోరితే నిర్వహించవచ్చు
C) కేవలం లోక్‌సభ స్పీకర్ అనుమతితో
D) లేదు
వివరణ: రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును ప్రతి సభ విడిగా ఆమోదించాలి; సంయుక్త సమావేశం ద్వారా ఆమోదించే విధానం లేదు.
Q15. మహిళల రిజర్వేషన్‌కు సంబంధించిన 106వ రాజ్యాంగ సవరణ ఏ సంవత్సరంలో జరిగింది?
A) 2016
B) 2019
C) 2021
D) 2023
వివరణ: 106వ సవరణ 2023లో ఆమోదించబడింది. దాని అమలు రాజ్యాంగంలో పేర్కొన్న జనగణన, నియోజకవర్గాల పునర్విభజన వంటి షరతులకు లోబడి ఉంటుంది.
11. Quick Revision – ఒక నిమిషంలో పునశ్చరణ
- Article 368 – రాజ్యాంగ సవరణ.
- Part XX – Amendment of the Constitution.
- 1973 – Kesavananda Bharati తీర్పు.
- 42వ సవరణ, 1976 – Mini Constitution.
- 61వ సవరణ – ఓటు వయస్సు 18 సంవత్సరాలు.
- 73వ, 74వ సవరణలు – గ్రామీణ, పట్టణ స్థానిక సంస్థలు.
- 101వ సవరణ – GST.
- 106వ సవరణ, 2023 – మహిళల రిజర్వేషన్‌కు సంబంధించిన నిబంధనలు.
- రాజ్యాంగ సవరణాధికారం Basic Structure Doctrineకు లోబడి ఉంటుంది.
ముగింపు – Conclusion
రాజ్యాంగ సవరణ విధానం భారత రాజ్యాంగాన్ని మారుతున్న కాలానికి అనుగుణంగా అభివృద్ధి చేయడానికి సహాయపడుతుంది. అదే సమయంలో రాజ్యాంగపు మౌలిక స్వరూపాన్ని కాపాడటం ప్రజాస్వామ్య పరిరక్షణకు అత్యంత ముఖ్యం.
SM Telugu Spoorthi ద్వారా పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమవుతున్న అభ్యర్థులు Articles, సవరణల సంవత్సరాలు, ముఖ్యమైన కేసులు మరియు MCQsను పునరావృతంగా అభ్యసించండి.
గమనిక: ఇది విద్యా ప్రయోజనాల కోసం రూపొందించిన అధ్యయన సామగ్రి. పరీక్షకు ముందు తాజా అధికారిక రాజ్యాంగ పాఠ్యం, సంబంధిత పరీక్ష నోటిఫికేషన్‌తో ముఖ్యమైన వివరాలను ధృవీకరించండి.