Chapter 13 – Emergency Provisions
భారత రాజ్యాంగంలోని అత్యవసర పరిస్థితులు
APPSC Group 1 • Group 2 • AP Police • Competitive Exams
1. పరిచయం – Introduction
భారత రాజ్యాంగంలో దేశ భద్రత, రాష్ట్రాల్లో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమవడం, దేశ ఆర్థిక స్థిరత్వానికి ముప్పు ఏర్పడిన సందర్భాల్లో తీసుకోవాల్సిన చర్యలను Emergency Provisions (అత్యవసర నిబంధనలు) ద్వారా వివరించారు.
ఈ నిబంధనలు రాజ్యాంగంలోని Part XVIII – Articles 352 to 360లో ఉన్నాయి.
అత్యవసర పరిస్థితుల ప్రధాన ఉద్దేశం దేశ సమగ్రతను, భద్రతను, రాజ్యాంగ పరిపాలనను కాపాడటం. అయితే వీటి వినియోగానికి రాజ్యాంగపరమైన పరిమితులు, పార్లమెంటరీ ఆమోదం ఉంటాయి.
2. అత్యవసర పరిస్థితుల రకాలు – Three Types of Emergency
| రకం | Article | ఎప్పుడు విధిస్తారు? |
|---|---|---|
| National Emergency జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి |
Article 352 | యుద్ధం, విదేశీ దురాక్రమణ లేదా సాయుధ తిరుగుబాటు వల్ల దేశ భద్రతకు ముప్పు ఏర్పడినప్పుడు. |
| President’s Rule / State Emergency రాష్ట్రపతి పాలన |
Article 356 | ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని రాజ్యాంగ నిబంధనల ప్రకారం కొనసాగించడం సాధ్యం కానప్పుడు. |
| Financial Emergency ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి |
Article 360 | భారతదేశం లేదా దాని ఏదైనా భాగం ఆర్థిక స్థిరత్వం లేదా పరపతికి ముప్పు ఏర్పడినప్పుడు. |
Exam Point: భారత రాజ్యాంగంలో ప్రధానంగా గుర్తించే మూడు అత్యవసర పరిస్థితులు Articles 352, 356, 360 కింద ఉంటాయి.
3. Article 352 – National Emergency
దేశ భద్రతకు తీవ్రమైన ముప్పు ఏర్పడినప్పుడు రాష్ట్రపతి జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించవచ్చు. దీనికి కేంద్ర మంత్రివర్గం (Union Cabinet) లిఖితపూర్వక నిర్ణయం రాష్ట్రపతికి తెలియజేయాలి.
మూడు కారణాలు:
- War: యుద్ధం.
- External Aggression: విదేశీ దురాక్రమణ.
- Armed Rebellion: సాయుధ తిరుగుబాటు.
44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1978 ద్వారా Article 352లోని “Internal Disturbance” స్థానంలో “Armed Rebellion” అనే పదాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.
పార్లమెంటు ఆమోదం
- ప్రకటనను పార్లమెంటు ఉభయ సభలు ఒక నెలలోపు ఆమోదించాలి.
- ఆమోదానికి ప్రత్యేక మెజారిటీ అవసరం: సభ మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో పాటు, హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల్లో కనీసం మూడింట రెండు వంతుల మద్దతు ఉండాలి.
- ఆమోదించిన తరువాత ప్రతి ఆరు నెలలకు పొడిగింపునకు పార్లమెంటు ఆమోదం అవసరం.
జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమలులో ఉన్నప్పుడు కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారాలు విస్తరిస్తాయి. పార్లమెంటు రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశాలపై కూడా చట్టాలు చేయగలదు.
4. Article 356 – President’s Rule
రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమై, ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని రాజ్యాంగం ప్రకారం కొనసాగించడం సాధ్యం కానప్పుడు Article 356 ప్రకారం రాష్ట్రపతి పాలన విధించవచ్చు.
- రాష్ట్ర గవర్నర్ నివేదిక ఆధారంగా లేదా ఇతర సమాచారం ఆధారంగా రాష్ట్రపతి చర్య తీసుకోవచ్చు.
- ప్రకటనను పార్లమెంటు ఉభయ సభలు రెండు నెలల్లోపు ఆమోదించాలి.
- ఆమోదం పొందిన తరువాత సాధారణంగా ఆరు నెలలపాటు అమలులో ఉంటుంది.
- నిర్దిష్ట రాజ్యాంగ షరతులకు లోబడి పొడిగించవచ్చు; సాధారణ గరిష్ఠ పరిమితి మూడు సంవత్సరాలు.
- ఒక సంవత్సరం దాటిన తరువాత పొడిగింపునకు అదనపు రాజ్యాంగ షరతులు వర్తిస్తాయి.
ముఖ్యమైన కేసు: S. R. Bommai v. Union of India (1994) తీర్పు Article 356 వినియోగంపై ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ నియంత్రణలను స్పష్టం చేసింది. రాష్ట్రపతి పాలనపై న్యాయ సమీక్ష సాధ్యమే.
5. Article 360 – Financial Emergency
దేశ ఆర్థిక స్థిరత్వం లేదా పరపతికి ముప్పు ఏర్పడినప్పుడు Article 360 ప్రకారం ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించవచ్చు.
- ప్రకటనను పార్లమెంటు ఉభయ సభలు రెండు నెలల్లోపు ఆమోదించాలి.
- కేంద్రం రాష్ట్రాలకు ఆర్థిక క్రమశిక్షణకు సంబంధించిన ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు.
- నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల జీతభత్యాల తగ్గింపుకు ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు.
- సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతభత్యాలకు సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబంధనలు కూడా Article 360 పరిధిలో ఉన్నాయి.
ముఖ్యమైన విషయం: భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు Financial Emergency ప్రకటించబడలేదు.
6. ముఖ్యమైన Articles – Quick Revision Table
| Article | విషయం |
|---|---|
| 352 | జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటన |
| 353 | జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రభావాలు |
| 354 | ఆదాయ పంపిణీకి సంబంధించిన నిబంధనల అన్వయం |
| 355 | రాష్ట్రాలను రక్షించడం, రాజ్యాంగబద్ధ పరిపాలనను నిర్ధారించడం కేంద్రం బాధ్యత |
| 356 | రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైనప్పుడు చర్యలు |
| 357 | Article 356 కింద శాసనాధికారాల వినియోగం |
| 358 | కొన్ని జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితుల్లో Article 19 హక్కులపై ప్రభావం |
| 359 | కొన్ని ప్రాథమిక హక్కుల అమలుకు కోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు నిలిపివేతకు సంబంధించిన నిబంధన |
| 360 | ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి |
7. Fundamental Rights పై ప్రభావం
Article 358: Article 19 హక్కులపై ప్రత్యేక ప్రభావం జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి యుద్ధం లేదా విదేశీ దురాక్రమణ కారణంగా ప్రకటించినప్పుడు మాత్రమే ఉంటుంది. సాయుధ తిరుగుబాటు కారణంగా ప్రకటించినప్పుడు Article 358 వర్తించదు.
Article 359: రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా పేర్కొన్న కొన్ని ప్రాథమిక హక్కుల అమలుకోసం కోర్టును ఆశ్రయించే హక్కును తాత్కాలికంగా నిలిపివేయవచ్చు. అయితే Articles 20 మరియు 21 హక్కుల అమలును ఈ విధంగా నిలిపివేయలేరు.
గమనిక: హక్కు స్వయంగా రద్దవడం, ఆ హక్కు అమలుకోసం కోర్టును ఆశ్రయించే హక్కుపై పరిమితి విధించడం రెండూ ఒకటే కావు.
8. ముఖ్యమైన తేదీలు – Important Dates
| సంవత్సరం / తేదీ | ప్రాముఖ్యత |
|---|---|
| 1962 | చైనా యుద్ధం నేపథ్యంలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించారు. |
| 1971 | పాకిస్తాన్‌తో యుద్ధం నేపథ్యంలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించారు. |
| 1975 | “Internal Disturbance” కారణంగా మరో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించారు; ఇది 1977లో ముగిసింది. |
| 1978 | 44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం అత్యవసర నిబంధనల్లో ముఖ్యమైన మార్పులు చేసింది. |
| 1994 | S. R. Bommai కేసు Article 356 వినియోగంపై ముఖ్యమైన తీర్పునిచ్చింది. |
9. Important English Terms
- Emergency Provisions – అత్యవసర నిబంధనలు
- National Emergency – జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి
- President’s Rule – రాష్ట్రపతి పాలన
- Financial Emergency – ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి
- Armed Rebellion – సాయుధ తిరుగుబాటు
- External Aggression – విదేశీ దురాక్రమణ
- Constitutional Machinery – రాజ్యాంగ యంత్రాంగం
- Parliamentary Approval – పార్లమెంటు ఆమోదం
- Special Majority – ప్రత్యేక మెజారిటీ
- Judicial Review – న్యాయ సమీక్ష
10. పరీక్షల్లో గుర్తుంచుకోవాల్సిన ముఖ్యాంశాలు
- Emergency Provisions రాజ్యాంగంలోని Part XVIIIలో ఉన్నాయి.
- Articles 352, 356, 360 వరుసగా National, State, Financial Emergencyలకు సంబంధించినవి.
- Article 355 కేంద్ర ప్రభుత్వ బాధ్యతలను వివరిస్తుంది.
- 44వ సవరణ ద్వారా “Internal Disturbance” స్థానంలో “Armed Rebellion” వచ్చింది.
- Article 352 ప్రకటనకు పార్లమెంటు ఆమోద గడువు ఒక నెల.
- Article 356, Article 360 ప్రకటనలకు ఆమోద గడువు రెండు నెలలు.
- Financial Emergency భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు ప్రకటించబడలేదు.
- Articles 20, 21 హక్కుల అమలును Article 359 కింద నిలిపివేయలేరు.
- Article 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలనపై న్యాయ సమీక్ష సాధ్యమే.
- జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రతి ఆరు నెలలకు పార్లమెంటు ఆమోదంతో కొనసాగించవచ్చు.
11. Practice MCQs – బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు
ప్రతి ప్రశ్నకు నాలుగు ఎంపికలు ఉన్నాయి. సరైన సమాధానం, వివరణను కూడా ఇచ్చాము.
Q1. భారత రాజ్యాంగంలో Emergency Provisions ఏ భాగంలో ఉన్నాయి?
వివరణ: Articles 352 నుంచి 360 వరకు అత్యవసర నిబంధనలు ఉన్నాయి.
Q2. National Emergencyకి సంబంధించిన Article ఏది?
వివరణ: యుద్ధం, విదేశీ దురాక్రమణ లేదా సాయుధ తిరుగుబాటు కారణంగా జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించవచ్చు.
Q3. President’s Rule ఏ Article కింద విధించబడుతుంది?
వివరణ: రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైనప్పుడు ఈ Article వర్తించవచ్చు.
Q4. Financial Emergencyకి సంబంధించిన Article ఏది?
వివరణ: దేశ ఆర్థిక స్థిరత్వం లేదా పరపతికి ముప్పు వచ్చినప్పుడు ఈ Article వర్తిస్తుంది.
Q5. “Internal Disturbance” స్థానంలో “Armed Rebellion” అనే పదాన్ని ఏ సవరణ చేర్చింది?
వివరణ: 1978లో చేసిన 44వ సవరణ అత్యవసర పరిస్థితుల విషయంలో కీలక మార్పులు చేసింది.
Q6. రాష్ట్రాలను బాహ్య దురాక్రమణ నుంచి రక్షించడం, రాజ్యాంగబద్ధ పరిపాలనను నిర్ధారించడం కేంద్రం బాధ్యతగా పేర్కొన్న Article ఏది?
వివరణ: రాష్ట్రాలను రక్షించడం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రాజ్యాంగం ప్రకారం నడిచేలా చూడడం కేంద్రం బాధ్యత.
Q7. Article 352 ప్రకటనకు పార్లమెంటు ఆమోదం పొందాల్సిన గడువు ఎంత?
వివరణ: 44వ సవరణ తరువాత Article 352 కింద ప్రకటనకు ఒక నెలలోపు ఆమోదం అవసరం.
Q8. Article 356 ప్రకటనను పార్లమెంటు ఎంతకాలంలో ఆమోదించాలి?
వివరణ: Article 356 కింద ప్రకటన సాధారణంగా రెండు నెలల్లోపు ఉభయ సభల ఆమోదం పొందాలి.
Q9. భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు ఏ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించబడలేదు?
వివరణ: Article 360 కింద భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించలేదు.
Q10. Article 359 కింద కూడా ఏ హక్కుల అమలును నిలిపివేయలేరు?
వివరణ: 44వ సవరణ తరువాత నేరాలకు శిక్ష విధించే విషయంలో రక్షణ, జీవించే హక్కు మరియు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు సంబంధించిన హక్కుల అమలును Article 359 కింద నిలిపివేయలేరు.
Q11. Article 358 ప్రధానంగా ఏ ప్రాథమిక హక్కుకు సంబంధించినది?
వివరణ: Article 358 ప్రభావం యుద్ధం లేదా విదేశీ దురాక్రమణ కారణంగా ప్రకటించిన జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితికి సంబంధించినది.
Q12. S. R. Bommai కేసు ఏ Articleతో ప్రధానంగా సంబంధం కలిగి ఉంది?
వివరణ: 1994లో వచ్చిన ఈ తీర్పు రాష్ట్రపతి పాలన విధించే అధికారంపై రాజ్యాంగ పరిమితులను స్పష్టం చేసింది.
Q13. National Emergency సమయంలో ప్రతి ఆరు నెలలకు ఏమి అవసరం?
వివరణ: Article 352 కింద అత్యవసర పరిస్థితి కొనసాగింపునకు ప్రతి ఆరు నెలలకు పార్లమెంటు ఆమోదం అవసరం.
Q14. 1975లో ప్రకటించిన జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితికి పేర్కొన్న కారణం ఏమిటి?
వివరణ: 1975లో అప్పటి రాజ్యాంగ పదప్రయోగం ప్రకారం Internal Disturbance కారణంగా జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించారు.
Q15. Article 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలన సాధారణంగా ఒకసారి ఆమోదం పొందిన తరువాత ఎంతకాలం అమలులో ఉంటుంది?
వివరణ: పార్లమెంటు ఆమోదం పొందిన రాష్ట్రపతి పాలన సాధారణంగా ఆరు నెలలపాటు అమలులో ఉంటుంది. పొడిగింపులకు రాజ్యాంగంలోని అదనపు షరతులు వర్తిస్తాయి.
12. ఈ పాఠం సారాంశం – Quick Revision
- Part XVIII = Articles 352–360.
- 352 = National Emergency.
- 356 = President’s Rule.
- 360 = Financial Emergency.
- 355 = రాష్ట్రాల రక్షణ, రాజ్యాంగబద్ధ పరిపాలన కేంద్రం బాధ్యత.
- 44వ సవరణ = అత్యవసర నిబంధనల్లో కీలక మార్పులు.
- Financial Emergency = భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు ప్రకటించబడలేదు.
- Articles 20, 21 = Article 359 కింద నిలిపివేయలేని హక్కులు.
Study Material for Competitive Exams | SM Telugu Spoorthi