Parliament of India | భారత పార్లమెంటు – Chapter 14

by

Chapter 14 – Parliament of India

భారత పార్లమెంటు

APPSC Group 1 • Group 2 • AP Police • Competitive Exams

Indian Polity Articles 79–122 15 Practice MCQs

1. పరిచయం – Introduction

భారతదేశంలో కేంద్ర స్థాయిలో చట్టాలను రూపొందించే ప్రధాన శాసన వ్యవస్థను Parliament of India (భారత పార్లమెంటు) అంటారు.

రాజ్యాంగంలోని Article 79 ప్రకారం భారత పార్లమెంటులో రాష్ట్రపతి, రాజ్యసభ, లోక్‌సభ ఉంటాయి.

  • President of India: భారత రాష్ట్రపతి.
  • Rajya Sabha: రాష్ట్రాల మండలి (Council of States).
  • Lok Sabha: ప్రజల సభ (House of the People).

భారతదేశంలో పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య విధానం ఉంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం లోక్‌సభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది.

2. పార్లమెంటుకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన Articles

Articleవిషయం
79పార్లమెంటు నిర్మాణం
80రాజ్యసభ నిర్మాణం
81లోక్‌సభ నిర్మాణం
83పార్లమెంటు సభల పదవీకాలం
85పార్లమెంటు సమావేశాలు, వాయిదాలు, రద్దు
89రాజ్యసభ ఛైర్మన్, డిప్యూటీ ఛైర్మన్
93లోక్‌సభ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్
100ఓటింగ్, కోరం (Quorum)
108ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం
110మనీ బిల్ నిర్వచనం
112వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన (Union Budget)
123పార్లమెంటు సమావేశాల్లో లేనప్పుడు రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ జారీ చేసే అధికారం
124సుప్రీంకోర్టు స్థాపన, నిర్మాణానికి సంబంధించిన నిబంధనలు

గుర్తుంచుకోండి: పార్లమెంటుకు సంబంధించిన ప్రధాన Articles 79 నుంచి 122 వరకు ఉంటాయి. Article 123 ఆర్డినెన్స్ అధికారానికి సంబంధించినది.

3. లోక్‌సభ – Lok Sabha

లోక్‌సభను House of the People అంటారు. ప్రజలు ప్రత్యక్ష ఎన్నికల ద్వారా తమ ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటారు.

  • ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు: Direct Elections.
  • సాధారణ పదవీకాలం: ఐదు సంవత్సరాలు; అంతకంటే ముందే రద్దు చేయవచ్చు.
  • కనీస వయస్సు: 25 సంవత్సరాలు.
  • అధ్యక్షత: Speaker (స్పీకర్).
  • మంత్రిమండలి బాధ్యత: లోక్‌సభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది.
  • మనీ బిల్: లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి.

రాజ్యాంగంలోని Article 81 ప్రకారం లోక్‌సభలో రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ప్రాతినిధ్యం ఉంటుంది. ప్రస్తుతం ఆంగ్లో-ఇండియన్ సభ్యుల నామినేషన్ విధానం అమల్లో లేదు.

4. రాజ్యసభ – Rajya Sabha

రాజ్యసభను Council of States అంటారు. ఇది రాష్ట్రాలకు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించే ఎగువ సభ.

  • శాశ్వత సభ: రాజ్యసభను రద్దు చేయరు.
  • సభ్యుల పదవీకాలం: ఆరు సంవత్సరాలు.
  • విరమణ: ప్రతి రెండేళ్లకు సుమారు మూడో వంతు సభ్యులు పదవీ విరమణ చేస్తారు.
  • కనీస వయస్సు: 30 సంవత్సరాలు.
  • ఛైర్మన్: భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవీరీత్యా రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌గా ఉంటారు.
  • నామినేటెడ్ సభ్యులు: రాష్ట్రపతి 12 మంది సభ్యులను నామినేట్ చేయవచ్చు.

రాజ్యసభలో రాజ్యాంగపరమైన గరిష్ఠ సభ్యుల సంఖ్య 250. ఇందులో 12 మంది రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేసిన సభ్యులు, మిగిలిన వారు రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు.

5. లోక్‌సభ – రాజ్యసభ మధ్య తేడాలు

అంశంలోక్‌సభరాజ్యసభ
ఇంగ్లీష్ పేరుHouse of the PeopleCouncil of States
స్థానందిగువ సభఎగువ సభ
ఎన్నిక విధానంప్రజల ప్రత్యక్ష ఎన్నికఎక్కువగా రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యుల ద్వారా పరోక్ష ఎన్నిక
సాధారణ పదవీకాలంఐదు సంవత్సరాలుశాశ్వత సభ; సభ్యుల పదవీకాలం ఆరు సంవత్సరాలు
కనీస వయస్సు25 సంవత్సరాలు30 సంవత్సరాలు
అధ్యక్షతస్పీకర్ఉపరాష్ట్రపతి ఛైర్మన్‌గా ఉంటారు
మనీ బిల్ప్రవేశపెట్టేది ఇక్కడేసిఫార్సులు మాత్రమే చేయగలదు
ప్రభుత్వంపై బాధ్యతమంత్రిమండలి సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుందిమంత్రిమండలి రాజ్యసభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహించదు

6. పార్లమెంటు సమావేశాలు – Parliamentary Sessions

Article 85 ప్రకారం రాష్ట్రపతి పార్లమెంటు సభలను సమావేశపరుస్తారు.

  • రాజ్యాంగం ప్రకారం రెండు పార్లమెంటు సమావేశాల మధ్య ఆరు నెలలకు మించి విరామం ఉండకూడదు.
  • పార్లమెంటు సమావేశాలను సాధారణంగా Budget Session, Monsoon Session, Winter Session అని పిలుస్తారు. ఇవి సంప్రదాయ పేర్లు; రాజ్యాంగం నిర్దిష్టంగా ఈ మూడు సమావేశాలనే తప్పనిసరి చేయదు.
  • Adjournment: సభా సమావేశాన్ని తాత్కాలికంగా వాయిదా వేయడం.
  • Prorogation: ఒక సమావేశాన్ని ముగించడం.
  • Dissolution: లోక్‌సభను రద్దు చేయడం. రాజ్యసభను రద్దు చేయరు.

7. స్పీకర్ – Speaker of Lok Sabha

లోక్‌సభ సమావేశాలకు స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు. స్పీకర్‌ను లోక్‌సభ సభ్యులు తమలో నుంచి ఎన్నుకుంటారు.

  • సభా కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తారు.
  • సభలో క్రమశిక్షణను నిర్వహిస్తారు.
  • మనీ బిల్‌కు సంబంధించిన ధృవీకరణలో రాజ్యాంగపరమైన పాత్ర పోషిస్తారు.
  • సాధారణంగా ఓటింగ్‌లో సమాన ఓట్లు వచ్చినప్పుడు Casting Vote వినియోగించవచ్చు.

రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌గా భారత ఉపరాష్ట్రపతి వ్యవహరిస్తారు. ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభ సభ్యుడు కాకపోయినా ఛైర్మన్‌గా ఉంటారు; సాధారణ సభ్యుడిగా ఓటు వేయరు, సమాన ఓట్లు వచ్చినప్పుడు Casting Vote వేయవచ్చు.

8. బిల్లుల రకాలు – Types of Bills

బిల్ రకంవివరణముఖ్యమైన Article
Ordinary Billసాధారణ చట్టాలకు సంబంధించిన బిల్; ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు.ప్రధానంగా Articles 107–108
Money BillArticle 110లో నిర్వచించిన నిర్దిష్ట ఆర్థిక అంశాలకు సంబంధించిన బిల్.Article 110
Financial Billఆర్థిక అంశాలు కలిగిన బిల్; రాజ్యాంగంలోని సంబంధిత నిబంధనల ప్రకారం వేర్వేరు రకాలు ఉంటాయి.Article 117
Constitution Amendment Billరాజ్యాంగాన్ని సవరించడానికి ఉద్దేశించిన బిల్.Article 368

మనీ బిల్ – Money Bill

  • మనీ బిల్‌ను లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి.
  • రాష్ట్రపతి సిఫార్సు అవసరం.
  • రాజ్యసభ మనీ బిల్‌ను తిరస్కరించలదు; సిఫార్సులు మాత్రమే చేయగలదు.
  • రాజ్యసభ 14 రోజుల్లో బిల్‌ను తిరిగి పంపాలి. అలా చేయకపోతే, ఆ గడువు ముగిసినప్పుడు లోక్‌సభ ఆమోదించిన రూపంలోనే రెండు సభలూ ఆమోదించినట్లుగా పరిగణిస్తారు.
  • ఒక బిల్ మనీ బిల్లా కాదా అన్న విషయంలో స్పీకర్ ధృవీకరణకు రాజ్యాంగపరమైన ప్రాధాన్యం ఉంది.

9. పార్లమెంటు ప్రత్యేక అధికారాలు – Special Powers

  • Article 249: జాతీయ ప్రయోజనాల దృష్ట్యా రాజ్యసభ ప్రత్యేక తీర్మానం ద్వారా రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశంపై పార్లమెంటు చట్టం చేయడానికి మార్గం కల్పిస్తుంది.
  • Article 312: అఖిల భారత సర్వీసుల సృష్టికి రాజ్యసభ ప్రత్యేక తీర్మానం ద్వారా మార్గం కల్పించగలదు.
  • Article 108: నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో సాధారణ బిల్లుపై ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం నిర్వహించవచ్చు.
  • Article 112: వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటనను (Union Budget) సూచిస్తుంది.
  • Article 75(3): కేంద్ర మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది.

సంయుక్త సమావేశం సాధారణ బిల్లుల విషయంలో కొన్ని విభేదాలను పరిష్కరించడానికి ఉపయోగపడుతుంది. మనీ బిల్లులు, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులకు Article 108 ప్రకారం సంయుక్త సమావేశం నిర్వహించరు.

10. ముఖ్యమైన English Terms

  • Parliament – పార్లమెంటు
  • House of the People – లోక్‌సభ
  • Council of States – రాజ్యసభ
  • Speaker – స్పీకర్
  • Chairman – ఛైర్మన్
  • Quorum – సభా కార్యక్రమాలకు అవసరమైన కనీస సభ్యుల హాజరు
  • Money Bill – మనీ బిల్
  • Ordinary Bill – సాధారణ బిల్
  • Joint Sitting – ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం
  • Prorogation – సమావేశం ముగింపు
  • Dissolution – లోక్‌సభ రద్దు
  • Collective Responsibility – సమిష్టి బాధ్యత

11. పరీక్షల్లో గుర్తుంచుకోవాల్సిన ముఖ్యాంశాలు

  1. Article 79 – పార్లమెంటు నిర్మాణం.
  2. Article 80 – రాజ్యసభ.
  3. Article 81 – లోక్‌సభ.
  4. లోక్‌సభ సాధారణ పదవీకాలం ఐదు సంవత్సరాలు.
  5. రాజ్యసభ శాశ్వత సభ; సభ్యుల పదవీకాలం ఆరు సంవత్సరాలు.
  6. లోక్‌సభ సభ్యుని కనీస వయస్సు 25 సంవత్సరాలు.
  7. రాజ్యసభ సభ్యుని కనీస వయస్సు 30 సంవత్సరాలు.
  8. Article 93 – లోక్‌సభ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్.
  9. Article 110 – మనీ బిల్.
  10. Article 112 – వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన.
  11. Article 100 – ఓటింగ్, కోరం.
  12. సభలో కోరం సాధారణంగా మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో పదో వంతు.
  13. రాజ్యసభ మనీ బిల్‌ను 14 రోజుల్లో సిఫార్సులతో తిరిగి పంపాలి.
  14. కేంద్ర మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది.
  15. Article 108 – నిర్దిష్ట సాధారణ బిల్లులపై సంయుక్త సమావేశం.

12. Practice MCQs – 15 ప్రశ్నలు

ప్రతి ప్రశ్నకు నాలుగు ఎంపికలు, సరైన సమాధానం మరియు వివరణ ఇవ్వబడ్డాయి. ఇవి అభ్యాసం కోసం రూపొందించిన ప్రశ్నలు; గత పరీక్షల నుంచి యథాతథంగా తీసుకున్న ప్రశ్నలు కావు.

Q1. భారత పార్లమెంటు నిర్మాణాన్ని తెలిపే Article ఏది?

  1. Article 72
  2. Article 79
  3. Article 110
  4. Article 124
సమాధానం: B – Article 79.
వివరణ: రాష్ట్రపతి, రాజ్యసభ, లోక్‌సభ కలిసి భారత పార్లమెంటును ఏర్పరుస్తాయి.

Q2. లోక్‌సభను ఇంగ్లీషులో ఏమంటారు?

  1. Council of States
  2. Supreme Council
  3. House of the People
  4. Federal Council
సమాధానం: C – House of the People.
వివరణ: ప్రజలు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకునే ప్రతినిధులతో లోక్‌సభ ఏర్పడుతుంది.

Q3. రాజ్యసభను ఎందుకు శాశ్వత సభ అంటారు?

  1. దాని సభ్యులందరూ జీవితకాలం ఉంటారు
  2. దానిని రద్దు చేయరు
  3. దానికి ఎన్నికలు జరగవు
  4. దానికి ఛైర్మన్ ఉండరు
సమాధానం: B – దానిని రద్దు చేయరు.
వివరణ: రాజ్యసభ కొనసాగుతూనే ఉంటుంది; ప్రతి రెండేళ్లకు సుమారు మూడో వంతు సభ్యులు పదవీ విరమణ చేస్తారు.

Q4. లోక్‌సభ సభ్యునిగా పోటీ చేయడానికి కనీస వయస్సు ఎంత?

  1. 21 సంవత్సరాలు
  2. 25 సంవత్సరాలు
  3. 30 సంవత్సరాలు
  4. 35 సంవత్సరాలు
సమాధానం: B – 25 సంవత్సరాలు.
వివరణ: లోక్‌సభ సభ్యత్వానికి రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన కనీస వయస్సు 25 సంవత్సరాలు.

Q5. రాజ్యసభ సభ్యునిగా పోటీ చేయడానికి కనీస వయస్సు ఎంత?

  1. 21 సంవత్సరాలు
  2. 25 సంవత్సరాలు
  3. 30 సంవత్సరాలు
  4. 35 సంవత్సరాలు
సమాధానం: C – 30 సంవత్సరాలు.
వివరణ: రాజ్యసభ సభ్యత్వానికి కనీస వయస్సు 30 సంవత్సరాలు.

Q6. రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌గా ఎవరు వ్యవహరిస్తారు?

  1. రాష్ట్రపతి
  2. ప్రధానమంత్రి
  3. లోక్‌సభ స్పీకర్
  4. భారత ఉపరాష్ట్రపతి
సమాధానం: D – భారత ఉపరాష్ట్రపతి.
వివరణ: ఉపరాష్ట్రపతి పదవీరీత్యా రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌గా ఉంటారు.

Q7. మనీ బిల్‌కు సంబంధించిన Article ఏది?

  1. Article 108
  2. Article 110
  3. Article 112
  4. Article 123
సమాధానం: B – Article 110.
వివరణ: మనీ బిల్ నిర్వచనం రాజ్యాంగంలోని Article 110లో ఉంది.

Q8. మనీ బిల్‌ను ఏ సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి?

  1. రాజ్యసభ
  2. లోక్‌సభ
  3. ఏ సభలోనైనా
  4. సుప్రీంకోర్టులో
సమాధానం: B – లోక్‌సభ.
వివరణ: మనీ బిల్‌ను రాష్ట్రపతి సిఫార్సుతో లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి.

Q9. మనీ బిల్‌ను రాజ్యసభ ఎంతకాలంలో తిరిగి పంపాలి?

  1. 7 రోజులు
  2. 14 రోజులు
  3. 30 రోజులు
  4. 6 నెలలు
సమాధానం: B – 14 రోజులు.
వివరణ: రాజ్యసభ సిఫార్సులు చేయవచ్చు; లోక్‌సభ వాటిని అంగీకరించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు.

Q10. వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన (Annual Financial Statement) ఏ Articleలో ఉంది?

  1. Article 85
  2. Article 100
  3. Article 112
  4. Article 368
సమాధానం: C – Article 112.
వివరణ: కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆదాయాలు, వ్యయాల అంచనాలకు సంబంధించిన వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన Article 112లో ఉంది.

Q11. లోక్‌సభ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ గురించి తెలిపే Article ఏది?

  1. Article 89
  2. Article 93
  3. Article 110
  4. Article 124
సమాధానం: B – Article 93.
వివరణ: లోక్‌సభ తన సభ్యులలో స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను ఎన్నుకుంటుంది.

Q12. కేంద్ర మంత్రిమండలి ఎవరికి సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది?

  1. రాజ్యసభకు
  2. సుప్రీంకోర్టుకు
  3. లోక్‌సభకు
  4. ఎన్నికల సంఘానికి
సమాధానం: C – లోక్‌సభకు.
వివరణ: Article 75(3) ప్రకారం కేంద్ర మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది.

Q13. పార్లమెంటు ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి సంబంధించిన Article ఏది?

  1. Article 108
  2. Article 110
  3. Article 112
  4. Article 356
సమాధానం: A – Article 108.
వివరణ: నిర్దిష్ట సాధారణ బిల్లులపై ఉభయ సభల మధ్య ప్రతిష్ఠంభన ఏర్పడినప్పుడు సంయుక్త సమావేశం నిర్వహించవచ్చు.

Q14. పార్లమెంటు సమావేశాల మధ్య గరిష్ఠ విరామం ఎంత ఉండవచ్చు?

  1. మూడు నెలలు
  2. ఆరు నెలలు
  3. తొమ్మిది నెలలు
  4. ఒక సంవత్సరం
సమాధానం: B – ఆరు నెలలు.
వివరణ: ఒక సమావేశం చివరి రోజు, తదుపరి సమావేశం మొదటి రోజు మధ్య ఆరు నెలలకు మించి విరామం ఉండకూడదు.

Q15. పార్లమెంటు సమావేశం నిర్వహించడానికి సాధారణంగా అవసరమైన కోరం ఎంత?

  1. మొత్తం సభ్యులలో పదో వంతు
  2. మొత్తం సభ్యులలో సగం
  3. మొత్తం సభ్యులలో మూడో వంతు
  4. కనీసం ఇద్దరు మాత్రమే
సమాధానం: A – మొత్తం సభ్యులలో పదో వంతు.
వివరణ: Article 100 ప్రకారం, సభకు వర్తించే నియమాల ప్రకారం కోరం సాధారణంగా సభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో పదో వంతు.

13. Quick Revision – చివరి నిమిషం పునశ్చరణ

  • 79 – Parliament.
  • 80 – Rajya Sabha.
  • 81 – Lok Sabha.
  • 83 – సభల పదవీకాలం.
  • 85 – పార్లమెంటు సమావేశాలు.
  • 93 – లోక్‌సభ స్పీకర్.
  • 100 – ఓటింగ్, కోరం.
  • 108 – Joint Sitting.
  • 110 – Money Bill.
  • 112 – Annual Financial Statement.
  • లోక్‌సభ కనీస వయస్సు – 25 సంవత్సరాలు.
  • రాజ్యసభ కనీస వయస్సు – 30 సంవత్సరాలు.
  • మనీ బిల్‌పై రాజ్యసభకు – 14 రోజుల గడువు.
← Previous: Chapter 13 – Emergency Provisions Next: Chapter 15 – Supreme Court of India →

Study Material for Competitive Exams | SM Telugu Spoorthi

Leave a Comment

© 2026 SM Telugu Spoorthi

Privacy Policy

Terms

Contact

Sign In

Don't have an account yet? Register

Forgot password?

Register

Reset Password

Please enter your username or email address, you will receive a link to create a new password via email.