1. Introduction – పరిచయం

భారత సుప్రీంకోర్టు (Supreme Court of India) దేశంలోని అత్యున్నత న్యాయస్థానం. ఇది రాజ్యాంగాన్ని పరిరక్షించడం, ప్రాథమిక హక్కుల అమలుకు సహకరించడం, అప్పీళ్లను విచారించడం, కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య కొన్ని రాజ్యాంగ వివాదాలను పరిష్కరించడం వంటి ముఖ్యమైన విధులను నిర్వహిస్తుంది.

భారత రాజ్యాంగంలోని Part V, Chapter IVలో సుప్రీంకోర్టుకు సంబంధించిన నిబంధనలు ఉన్నాయి. Article 124 సుప్రీంకోర్టు స్థాపన, నిర్మాణానికి సంబంధించిన ప్రధాన నిబంధన.

2. Detailed Explanation – పూర్తి వివరణ

A. Establishment – స్థాపన

భారత సుప్రీంకోర్టు 28 జనవరి 1950న ప్రారంభమైంది. భారత రాజ్యాంగం 26 జనవరి 1950న అమల్లోకి వచ్చిన రెండు రోజుల తర్వాత సుప్రీంకోర్టు ప్రారంభమైంది. ఇది పాత Federal Court స్థానాన్ని స్వీకరించింది.

B. Composition – నిర్మాణం

సుప్రీంకోర్టులో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (Chief Justice of India – CJI), ఇతర న్యాయమూర్తులు ఉంటారు. న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను పార్లమెంట్ చట్టం ద్వారా నిర్ణయించగలదు.

2026లో సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల ఆమోదిత గరిష్ఠ సంఖ్యను CJIతో కలిపి 38కు పెంచే చట్ట సవరణ ఆమోదించబడింది. పరీక్షల్లో న్యాయమూర్తుల సంఖ్య అడిగినప్పుడు ప్రశ్నలో పేర్కొన్న సంవత్సరం, ప్రస్తుత చట్టాన్ని గమనించాలి.

C. Appointment – నియామకం

సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులను భారత రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. ప్రస్తుతం న్యాయమూర్తుల నియామక విధానంలో Collegium System ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.

D. Qualifications – అర్హతలు

Article 124(3) ప్రకారం, సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమించబడే వ్యక్తి భారత పౌరుడై ఉండాలి. అలాగే కింది అర్హతల్లో ఏదో ఒకటి కలిగి ఉండాలి:

• కనీసం ఐదు సంవత్సరాలు ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో న్యాయమూర్తిగా పనిచేసి ఉండాలి; లేదా
• కనీసం పది సంవత్సరాలు ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో న్యాయవాదిగా పనిచేసి ఉండాలి; లేదా
• రాష్ట్రపతి అభిప్రాయంలో ప్రముఖ న్యాయవేత్త (Distinguished Jurist) అయి ఉండాలి.

E. Retirement – పదవీ విరమణ

సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల పదవీ విరమణ వయస్సు 65 సంవత్సరాలు. హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల పదవీ విరమణ వయస్సు 62 సంవత్సరాలు.

F. Removal – పదవి నుంచి తొలగింపు

సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని నిరూపిత దుర్వ్యవహారం (Proved Misbehaviour) లేదా అసమర్థత (Incapacity) కారణాలపై రాజ్యాంగంలో పేర్కొన్న ప్రత్యేక ప్రక్రియ ప్రకారం మాత్రమే తొలగించవచ్చు. పార్లమెంట్‌లోని ప్రతి సభలో ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదించబడిన తర్వాత రాష్ట్రపతి తొలగింపు ఉత్తర్వు జారీ చేయవచ్చు.

G. Jurisdiction – అధికార పరిధి

• Original Jurisdiction: Article 131 ప్రకారం కేంద్రం, రాష్ట్రాలు లేదా రాష్ట్రాల మధ్య నిర్దిష్ట రాజ్యాంగ వివాదాలు.
• Writ Jurisdiction: Article 32 ప్రకారం ప్రాథమిక హక్కుల అమలుకు రిట్లు జారీ చేయడం.
• Appellate Jurisdiction: దిగువ కోర్టులు, హైకోర్టుల తీర్పులపై అర్హతగల అప్పీళ్లను విచారించడం.
• Advisory Jurisdiction: Article 143 ప్రకారం రాష్ట్రపతి ప్రజా ప్రాముఖ్యత కలిగిన చట్టపరమైన లేదా వాస్తవిక ప్రశ్నపై సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయాన్ని కోరవచ్చు.
• Review Jurisdiction: Article 137 ప్రకారం తన తీర్పు లేదా ఉత్తర్వును పునఃసమీక్షించే అధికారం.
• Special Leave Petition: Article 136 ప్రకారం కొన్ని తీర్పులు, ఉత్తర్వులపై ప్రత్యేక అనుమతితో అప్పీల్ చేయవచ్చు. సాయుధ దళాలకు సంబంధించిన కొన్ని న్యాయస్థానాల తీర్పులకు రాజ్యాంగంలోని మినహాయింపు వర్తిస్తుంది.

H. Court of Record – రికార్డు న్యాయస్థానం

Article 129 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు Court of Record. తన న్యాయపరమైన రికార్డులకు అధికారిక విలువ ఉంటుంది. కోర్టు ధిక్కారానికి (Contempt of Court) శిక్ష విధించే అధికారం కూడా ఉంది.

I. Seat of the Supreme Court – ప్రధాన స్థానం

Article 130 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు ఢిల్లీలో లేదా చీఫ్ జస్టిస్ ఆఫ్ ఇండియా, రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో నిర్ణయించే ఇతర ప్రదేశంలో కూర్చోవచ్చు.

J. Judicial Review – న్యాయ సమీక్ష

రాజ్యాంగానికి విరుద్ధంగా ఉన్న చట్టాలు లేదా ప్రభుత్వ చర్యలను న్యాయస్థానాలు పరిశీలించి, అవసరమైతే రాజ్యాంగబద్ధతను ప్రశ్నించగలవు. ఇది రాజ్యాంగ పరిరక్షణలో ముఖ్యమైన సూత్రం.

K. Independence of Judiciary – న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత

న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రంగా పనిచేయడానికి రాజ్యాంగం పలు రక్షణలను కల్పిస్తుంది. న్యాయమూర్తుల పదవీకాలం, తొలగింపుకు ప్రత్యేక ప్రక్రియ, వేతనాలకు సంబంధించిన రక్షణలు, న్యాయపరమైన అధికారాలు వీటిలో భాగం.

L. Binding Nature of Supreme Court Decisions

Article 141 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించిన చట్టం భారతదేశంలోని అన్ని కోర్టులకు బద్ధమైనది. Article 142 ప్రకారం తన ముందు ఉన్న కేసులో సంపూర్ణ న్యాయం చేయడానికి అవసరమైన ఉత్తర్వులు జారీ చేయగలదు.

3. Important English Terms – ముఖ్యమైన పదాలు

4. Important Articles & Dates – ముఖ్యమైన అంశాలు

5. Exam Points – పరీక్షలో గుర్తుంచుకోవాల్సినవి

• సుప్రీంకోర్టు ప్రారంభం: 28 జనవరి 1950.
• సుప్రీంకోర్టు స్థాపన, నిర్మాణం: Article 124.
• న్యాయమూర్తుల పదవీ విరమణ వయస్సు: 65 సంవత్సరాలు.
• Article 129: Court of Record.
• Article 130: Seat of the Supreme Court.
• Article 131: Original Jurisdiction.
• Article 136: Special Leave to Appeal.
• Article 137: Review Power.
• Article 141: సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించిన చట్టం అన్ని కోర్టులకు బద్ధమైనది.
• Article 142: Complete Justice.
• Article 143: Advisory Jurisdiction.
• Article 32: Fundamental Rights అమలుకు సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు.
• న్యాయమూర్తుల తొలగింపు: నిరూపిత దుర్వ్యవహారం లేదా అసమర్థత ఆధారంగా ప్రత్యేక పార్లమెంటరీ ప్రక్రియ.

6. Practice MCQs – ప్రశ్నలు మరియు సమాధానాలు

ఇవి போட்டித் தேர்வு తరహையில் రూపొందించిన ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు. ప్రతి ప్రశ్నకు సరైన సమాధానం, వివరణ ఉన్నాయి.

7. Quick Revision – త్వరిత పునశ్చరణ

• Supreme Court ప్రారంభం — 28 January 1950.
• Article 124 — Establishment and Constitution.
• Article 129 — Court of Record.
• Article 131 — Original Jurisdiction.
• Article 136 — Special Leave to Appeal.
• Article 137 — Review.
• Article 141 — Law declared by Supreme Court binding on all courts.
• Article 142 — Complete Justice.
• Article 143 — Advisory Jurisdiction.
• Retirement age of Supreme Court Judges — 65 years.

8. Previous Topic | Next Topic

గమనిక: Previous, Next పోస్టులు మీ వెబ్‌సైట్‌లో వేరే Permalink‌లతో ఉంటే వాటిని సరిచేయండి.