1. పరిచయం – Introduction

భారత పార్లమెంట్ దేశానికి కేంద్ర శాసన వ్యవస్థ. రాజ్యాంగంలోని Article 79 ప్రకారం పార్లమెంట్‌లో రాష్ట్రపతి, రాజ్యసభ, లోక్‌సభ ఉంటాయి.

భారతదేశంలో పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానం అమలులో ఉంది. కేంద్ర స్థాయిలో చట్టాల రూపకల్పన, బడ్జెట్ ఆమోదం, ప్రభుత్వంపై పర్యవేక్షణ వంటి ముఖ్యమైన పనులను పార్లమెంట్ నిర్వహిస్తుంది.

2. ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ అధికరణాలు

3. లోక్‌సభ – Lok Sabha

• లోక్‌సభను ప్రజల సభ (House of the People) అంటారు.
• ప్రజలు ప్రత్యక్ష ఎన్నికల ద్వారా సభ్యులను ఎన్నుకుంటారు.
• సాధారణ కాలవ్యవధి ఐదు సంవత్సరాలు; ముందుగా రద్దు చేయవచ్చు.
• లోక్‌సభకు అధ్యక్షత వహించేది స్పీకర్ (Speaker).
• మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమిష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది.
• ధన బిల్లు లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి.
• ధన బిల్లు విషయంలో రాజ్యసభ సిఫార్సులు మాత్రమే చేయగలదు; 14 రోజుల్లో తిరిగి పంపాలి.

4. రాజ్యసభ – Rajya Sabha

• రాజ్యసభను రాష్ట్రాల మండలి (Council of States) అంటారు.
• ఇది పార్లమెంట్‌లో శాశ్వత సభ; రద్దు చేయబడదు.
• సభ్యులలో సుమారు మూడవ వంతు ప్రతి రెండేళ్లకు పదవీ విరమణ చేస్తారు.
• సభ్యుని సాధారణ పదవీకాలం ఆరు సంవత్సరాలు.
• రాజ్యసభకు ఉపరాష్ట్రపతి పదవీరీత్యా ఛైర్మన్‌గా ఉంటారు.
• రాష్ట్రాల ప్రతినిధులను సంబంధిత రాష్ట్రాల ఎన్నికైన శాసనసభ్యులు అనుపాత ప్రాతినిధ్య విధానం ద్వారా ఎన్నుకుంటారు.
• కళలు, సాహిత్యం, విజ్ఞానం, సామాజిక సేవ వంటి రంగాల్లో ప్రత్యేక జ్ఞానం లేదా అనుభవం ఉన్న 12 మందిని రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేస్తారు.

5. లోక్‌సభ – రాజ్యసభ తేడాలు

6. పార్లమెంట్ సంయుక్త సమావేశం – Joint Sitting

Article 108 ప్రకారం నిర్దిష్ట సాధారణ బిల్లుల విషయంలో లోక్‌సభ, రాజ్యసభ మధ్య ప్రతిష్ఠంభన ఏర్పడితే రాష్ట్రపతి సంయుక్త సమావేశాన్ని పిలవవచ్చు. దీనికి లోక్‌సభ స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు.

• సాధారణ బిల్లుల విషయంలో సంయుక్త సమావేశం సాధ్యమవుతుంది.
• ధన బిల్లుకు సంయుక్త సమావేశం ఉండదు.
• రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులకు కూడా సంయుక్త సమావేశం ఉండదు.

7. ధన బిల్లు – Money Bill

• ధన బిల్లుకు సంబంధించిన నిర్వచనం Article 110లో ఉంది.
• ధన బిల్లును లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి.
• రాష్ట్రపతి సిఫార్సు అవసరం.
• ఒక బిల్లు ధన బిల్లా కాదా అని నిర్ణయించడంలో లోక్‌సభ స్పీకర్ పాత్ర కీలకం.
• రాజ్యసభ 14 రోజుల్లో తన సిఫార్సులను లోక్‌సభకు పంపాలి.
• లోక్‌సభ ఆ సిఫార్సులను అంగీకరించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు.

8. పార్లమెంట్ ముఖ్యమైన అధికారాలు

శాసనాధికారం – Legislative Powers

రాజ్యాంగంలోని ఏడవ షెడ్యూల్ మరియు సంబంధిత నిబంధనల ప్రకారం పార్లమెంట్ కేంద్ర జాబితా అంశాలపై, అలాగే రాజ్యాంగం అనుమతించిన సందర్భాల్లో ఇతర అంశాలపై చట్టాలు చేస్తుంది.

ఆర్థికాధికారం – Financial Powers

కేంద్ర బడ్జెట్‌పై చర్చ, పన్నుల అనుమతి, ప్రభుత్వ వ్యయానికి ఆమోదం వంటి విధులను పార్లమెంట్ నిర్వహిస్తుంది.

కార్యనిర్వాహక పర్యవేక్షణ – Executive Control

ప్రశ్నోత్తరాల సమయం, చర్చలు, తీర్మానాలు, కమిటీల ద్వారా ప్రభుత్వం పనితీరును పరిశీలిస్తుంది.

రాజ్యాంగ సవరణ – Constitutional Amendment

Article 368 ప్రకారం రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులను పార్లమెంట్ పరిగణిస్తుంది. కొన్ని సవరణలకు రాష్ట్రాల ఆమోదం కూడా అవసరం.

9. ముఖ్యమైన English Terms

10. పరీక్షలకు ముఖ్యమైన పాయింట్లు

• Article 79 – పార్లమెంట్ నిర్మాణం.
• Article 80 – రాజ్యసభ.
• Article 81 – లోక్‌సభ.
• Article 108 – సంయుక్త సమావేశం.
• Article 110 – ధన బిల్లు.
• Article 112 – వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన.
• Article 123 – రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ అధికారం.
• Article 368 – రాజ్యాంగ సవరణ.
• రాజ్యసభ శాశ్వత సభ.
• లోక్‌సభ మంత్రిమండలి సమిష్టి బాధ్యతకు సంబంధించిన సభ.
• ధన బిల్లుపై రాజ్యసభ సిఫార్సులు మాత్రమే చేయగలదు.

11. Practice MCQs – 15 ప్రశ్నలు

12. Quick Revision – త్వరిత పునశ్చరణ

• Article 79 – పార్లమెంట్ నిర్మాణం.
• Article 80 – రాజ్యసభ.
• Article 81 – లోక్‌సభ.
• Article 108 – సంయుక్త సమావేశం.
• Article 110 – ధన బిల్లు.
• Article 112 – వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన.
• Article 123 – రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్.
• Article 368 – రాజ్యాంగ సవరణ.
• లోక్‌సభ – స్పీకర్; రాజ్యసభ – ఉపరాష్ట్రపతి పదవీరీత్యా ఛైర్మన్.