1. పరిచయం – Introduction

మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు మరణం (1707) తరువాత మొఘల్ కేంద్ర ప్రభుత్వం క్రమంగా బలహీనపడింది. ఈ పరిస్థితిని ఉపయోగించుకొని భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో స్వతంత్ర లేదా స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్యాలు బలపడ్డాయి. వీటిని Regional Powers – ప్రాంతీయ రాజ్యాలు అంటారు.

ఈ రాజ్యాల ఆవిర్భావం వల్ల భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థలో పెద్ద మార్పులు వచ్చాయి. బెంగాల్, అవధ్, హైదరాబాద్ వంటి రాష్ట్రాలు బలపడగా, మరాఠాలు, సిక్కులు, మైసూరు వంటి శక్తులు కూడా రాజకీయంగా ప్రాముఖ్యత పొందాయి.

2. ప్రాంతీయ రాజ్యాల ఆవిర్భావానికి కారణాలు

• Weak Mughal Central Authority: మొఘల్ కేంద్ర పాలన బలహీనపడటం.
• Succession Disputes: చక్రవర్తి పదవి కోసం వారసుల మధ్య పోరాటాలు.
• Financial Crisis: యుద్ధాలు, పరిపాలనా ఖర్చుల వల్ల ఆర్థిక సమస్యలు.
• Powerful Governors: ప్రాంతీయ గవర్నర్లు తమ ప్రాంతాల్లో స్వతంత్ర అధికారాన్ని పెంచుకోవడం.
• Military and Regional Forces: మరాఠాలు, సిక్కులు, జాట్లు వంటి శక్తుల ఎదుగుదల.
• Foreign Invasions: నాదిర్ షా (1739), అహ్మద్ షా అబ్దాలీ దండయాత్రలు మొఘల్ అధికారాన్ని మరింత బలహీనపరిచాయి.

3. ముఖ్యమైన ప్రాంతీయ రాజ్యాలు

4. బెంగాల్ రాజ్యం – Bengal

ముర్షిద్ కులీ ఖాన్ బెంగాల్‌లో సమర్థవంతమైన పరిపాలనను అభివృద్ధి చేసి, మొఘల్ కేంద్రం నుంచి అధిక స్వయంప్రతిపత్తి పొందాడు. అతని తరువాత శుజా-ఉద్-దీన్, అలీవర్ది ఖాన్ వంటి పాలకులు ప్రాముఖ్యత పొందారు.

సిరాజ్-ఉద్-దౌలా బెంగాల్ నవాబుగా ఉన్న సమయంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో ఘర్షణ పెరిగింది.

• 1757 – Battle of Plassey: రాబర్ట్ క్లైవ్ నాయకత్వంలోని కంపెనీ సిరాజ్-ఉద్-దౌలాను ఓడించింది.
• 1764 – Battle of Buxar: కంపెనీ విజయం బెంగాల్, బీహార్ ప్రాంతాలపై దాని ఆధిపత్యాన్ని బలపరిచింది.
• 1765 – Treaty of Allahabad: మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II కంపెనీకి బెంగాల్, బీహార్, ఒరిస్సా ప్రాంతాల దివానీ హక్కులను మంజూరు చేశాడు.

5. అవధ్ రాజ్యం – Awadh

సాదత్ ఖాన్ బుర్హాన్-ఉల్-ముల్క్ 1722లో అవధ్‌లో తన అధికారాన్ని స్థాపించాడు. అవధ్ ఉత్తర భారతదేశంలో ముఖ్యమైన ప్రాంతీయ రాజ్యంగా ఎదిగింది.

• సాదత్ ఖాన్ అవధ్ స్వయంప్రతిపత్తి పాలనకు పునాది వేశాడు.
• సఫ్దర్ జంగ్ అవధ్ పాలకుడిగా, మొఘల్ రాజకీయాల్లో కూడా ప్రాముఖ్యత పొందాడు.
• షుజా-ఉద్-దౌలా బక్సర్ యుద్ధంలో మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II, మీర్ ఖాసిం పక్షాన బ్రిటిష్ కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు.

6. హైదరాబాద్ రాజ్యం – Hyderabad

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ ఆసఫ్ జా I మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో ఉన్నత పదవులు నిర్వహించాడు. తరువాత దక్కన్‌లో తన అధికారాన్ని స్థిరపరిచి హైదరాబాద్ రాజ్యానికి పునాది వేశాడు.

• 1724: ఆసఫ్ జా I దక్కన్‌లో తన స్వతంత్ర అధికారాన్ని స్థిరపరిచిన కీలక సంవత్సరం.
• హైదరాబాద్ దక్కన్ ప్రాంతంలో ప్రధాన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది.
• తరువాతి కాలంలో హైదరాబాద్ పాలకులు మరాఠాలు, మైసూరు, బ్రిటిష్ వంటి శక్తులతో రాజకీయ సంబంధాలు కొనసాగించారు.

7. మరాఠా శక్తి – Marathas

ఛత్రపతి శివాజీ స్థాపించిన మరాఠా శక్తి, తరువాత పేష్వాల కాలంలో విస్తరించింది. పేష్వా బాజీరావు I (1720–1740) మరాఠా ప్రభావాన్ని విస్తరించడంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించాడు.

• Peshwa: మరాఠా పరిపాలనలో ప్రధానమంత్రి స్థానం; కాలక్రమంలో పేష్వాలే కీలక అధికార కేంద్రంగా మారారు.
• మరాఠా ప్రభావం మధ్య భారతదేశం నుంచి ఉత్తర భారతదేశంలోని పలు ప్రాంతాలకు విస్తరించింది.
• 1761 – Third Battle of Panipat: మరాఠా సైన్యం అహ్మద్ షా అబ్దాలీ సైన్యంతో పోరాడి ఓడిపోయింది.
• ఈ ఓటమి మరాఠా శక్తికి తీవ్రమైన దెబ్బ అయినప్పటికీ, మరాఠా రాజకీయ ప్రభావం వెంటనే పూర్తిగా అంతరించలేదు.

8. మైసూరు రాజ్యం – Mysore

18వ శతాబ్దంలో హైదర్ అలీ, అతని కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ మైసూరును శక్తివంతమైన రాజ్యంగా అభివృద్ధి చేశారు. బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ విస్తరణకు వారు తీవ్రంగా ప్రతిఘటించారు.

• హైదర్ అలీ: మైసూరు సైనిక, రాజకీయ శక్తిని పెంచాడు.
• టిప్పు సుల్తాన్: బ్రిటిష్ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు; పరిపాలన, సైనిక వ్యవస్థలో పలు మార్పులు చేశాడు.
• 1799 – Fourth Anglo-Mysore War: శ్రీరంగపట్నం యుద్ధంలో టిప్పు సుల్తాన్ మరణించాడు.

9. సిక్కు రాజ్యం – Sikh Kingdom

పంజాబ్‌లో సిక్కు మిసల్స్ (Sikh Misls) అనే ప్రాంతీయ సైనిక సమాఖ్యలు అభివృద్ధి చెందాయి. తరువాత మహారాజా రంజిత్ సింగ్ వాటిలో అనేక శక్తులను ఏకీకృతం చేసి శక్తివంతమైన సిక్కు రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

• 1799: రంజిత్ సింగ్ లాహోర్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
• 1801: మహారాజాగా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు.
• అతని పాలనలో పంజాబ్‌లో కేంద్రీకృత రాజ్యాధికారం బలపడింది.
• 1839లో రంజిత్ సింగ్ మరణించిన తరువాత అంతర్గత రాజకీయ సమస్యలు పెరిగాయి.

10. జాట్లు మరియు రాజపుత్ర రాజ్యాలు

జాట్లు – Jats

జాట్లు ఉత్తర భారతదేశంలో తమ రాజకీయ శక్తిని పెంచుకున్నారు. బదన్ సింగ్ భరత్‌పూర్ రాజ్యానికి పునాది వేశాడు. సూరజ్ మల్ కాలంలో భరత్‌పూర్ రాజ్యం మరింత బలపడింది.

రాజపుత్రులు – Rajputs

రాజస్థాన్‌లోని పలు రాజపుత్ర రాజ్యాలు తమ ప్రాంతీయ అధికారాన్ని కొనసాగించాయి. మొఘల్ కేంద్ర పాలన బలహీనపడినప్పుడు వాటి స్వతంత్ర నిర్ణయాధికారం మరింత పెరిగింది.

11. కాలక్రమం – Important Timeline

12. పోటీ పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన అంశాలు

• బెంగాల్‌లో స్వయంప్రతిపత్తి పాలన – ముర్షిద్ కులీ ఖాన్.
• అవధ్ స్థాపకుడు – సాదత్ ఖాన్ బుర్హాన్-ఉల్-ముల్క్.
• హైదరాబాద్ రాజ్య స్థాపకుడిగా గుర్తింపు పొందినవాడు – ఆసఫ్ జా I.
• మరాఠా విస్తరణలో ప్రముఖ పేష్వా – బాజీరావు I.
• మూడవ పానిపట్ యుద్ధం – 1761.
• ప్లాసీ యుద్ధం – 1757.
• బక్సర్ యుద్ధం – 1764.
• దివానీ హక్కులు – 1765లో కంపెనీకి మంజూరు.
• మైసూరులో బ్రిటిష్‌కు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన ప్రముఖ పాలకుడు – టిప్పు సుల్తాన్.
• సిక్కు రాజ్యాన్ని ఏకీకృతం చేసిన ప్రముఖ పాలకుడు – మహారాజా రంజిత్ సింగ్.

13. Model MCQs – 15 ప్రశ్నలు

గమనిక: ఇవి అధ్యయనం కోసం రూపొందించిన మోడల్ ప్రశ్నలు; ధృవీకరించిన గత పరీక్ష ప్రశ్నలు కావు.

14. Quick Revision – త్వరిత పునశ్చరణ

• 1707 – ఔరంగజేబు మరణం.
• 1722 – అవధ్‌లో సాదత్ ఖాన్ అధికారం.
• 1724 – ఆసఫ్ జా I దక్కన్‌లో అధికారం స్థిరపరచడం.
• 1757 – ప్లాసీ యుద్ధం.
• 1761 – మూడవ పానిపట్ యుద్ధం.
• 1764 – బక్సర్ యుద్ధం.
• 1765 – కంపెనీకి దివానీ హక్కులు.
• 1799 – టిప్పు సుల్తాన్ మరణం; రంజిత్ సింగ్ లాహోర్ స్వాధీనం.

Further Reading – అదనపు అధ్యయనం

• NCERT: Themes in Indian History – సంబంధిత మధ్యయుగ భారతదేశ అంశాలు.
• NCERT: Our Pasts / భారత చరిత్ర పాఠ్యాంశాలు – సంబంధిత అధ్యాయాలు.
• AP State Board History textbooks – సంబంధిత చరిత్ర పాఠాలు.

పరీక్షకు ముందు పాఠ్యపుస్తకాల్లో తేదీలు, పేర్లు, ఒప్పందాల వివరాలను ధృవీకరించండి.