1. పరిచయం – Introduction

మధ్యయుగం చివరి దశలో యూరోపియన్ దేశాలు ఆసియాతో సముద్ర వాణిజ్యాన్ని విస్తరించడానికి ప్రయత్నించాయి. భారతదేశంలోని సుగంధ ద్రవ్యాలు, పత్తి వస్త్రాలు, పట్టు, విలువైన వస్తువులు యూరోపియన్ వ్యాపారులను ఆకర్షించాయి.

సముద్ర మార్గాల అన్వేషణ ద్వారా పోర్చుగీసు, డచ్, ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్ వర్తకులు భారతదేశానికి వచ్చారు. మొదట వారు వాణిజ్య కేంద్రాలను స్థాపించినప్పటికీ, తరువాత కొందరు రాజకీయ వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకొని సైనిక అధికారాన్ని పెంచుకున్నారు.

ఈ అధ్యాయం ప్రధాన అంశం: యూరోపియన్ వర్తక సంస్థల రాక, వాటి వాణిజ్య కేంద్రాలు, పరస్పర పోటీ, భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఆధిపత్యానికి ఏర్పడిన నేపథ్యం.

2. యూరోపియన్లు భారతదేశానికి రావడానికి కారణాలు

• Spice Trade: మిరియాలు, లవంగాలు, దాల్చిన చెక్క వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలకు యూరప్‌లో అధిక డిమాండ్ ఉండేది.
• Direct Sea Route: ఆసియాతో సముద్ర మార్గం ద్వారా నేరుగా వాణిజ్యం చేయాలని యూరోపియన్ దేశాలు కోరుకున్నాయి.
• Commercial Profit: భారతీయ వస్త్రాలు, పట్టు, ఇతర వస్తువుల వాణిజ్యం లాభదాయకంగా ఉండేది.
• Competition: యూరోపియన్ దేశాలు వాణిజ్య ఆధిపత్యం కోసం పరస్పరం పోటీపడ్డాయి.
• Political Expansion: తరువాత కొన్ని వర్తక సంస్థలు స్థానిక రాజకీయ విభేదాలను ఉపయోగించుకొని భూభాగాలపై అధికారాన్ని పెంచుకున్నాయి.

3. పోర్చుగీసువారు – Portuguese

భారతదేశానికి సముద్ర మార్గం ద్వారా వచ్చిన తొలి యూరోపియన్ శక్తిగా పోర్చుగీసువారు ప్రసిద్ధి చెందారు.

• 1498: వాస్కో డ గామా (Vasco da Gama) సముద్ర మార్గం ద్వారా కాలికట్ చేరుకున్నాడు.
• కాలికట్ పాలకుడు జామోరిన్ (Zamorin)తో పోర్చుగీసువారు వాణిజ్య సంబంధాలు ఏర్పరచుకోవడానికి ప్రయత్నించారు.
• 1505: ఫ్రాన్సిస్కో డి అల్మేడా భారతదేశంలో పోర్చుగీసు వైస్రాయ్‌గా నియమితుడయ్యాడు.
• 1509: అల్ఫోన్సో డి అల్బుకర్క్ పోర్చుగీసు పాలనలో ప్రముఖ నాయకుడిగా ఎదిగాడు.
• 1510: అల్బుకర్క్ బీజాపూర్ సుల్తానేట్ నుంచి గోవాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
• గోవా తరువాత భారతదేశంలోని పోర్చుగీసు అధికారానికి ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది.

పరీక్షా అంశం: వాస్కో డ గామా – 1498 – కాలికట్.

4. డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ – Dutch East India Company

• 1602: డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (VOC) స్థాపించబడింది.
• డచ్ వ్యాపారులు మసాలా దినుసుల వాణిజ్యంలో ప్రధానంగా ఆసక్తి చూపారు.
• భారతదేశంలో పులికాట్, నాగపట్నం, కొచ్చిన్ వంటి ప్రాంతాల్లో వారికి వాణిజ్య కేంద్రాలు ఉండేవి.
• డచ్ కంపెనీ దక్షిణాసియా, ఆగ్నేయాసియా వాణిజ్యంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది.
• భారతదేశంలో రాజకీయ ఆధిపత్యం కోసం ఇంగ్లీష్ కంపెనీతో పోటీ పడినప్పటికీ, చివరకు బ్రిటిష్ శక్తి మరింత బలపడింది.

5. ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ – English East India Company

• 1600: ఇంగ్లాండ్ రాణి ఎలిజబెత్ I, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి చార్టర్ మంజూరు చేసింది.
• 1608: విలియం హాకిన్స్ భారతదేశానికి వచ్చి మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ దర్బారుతో సంబంధాలు ఏర్పరచుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.
• 1612: స్వాలీ సమీపంలో పోర్చుగీసువారితో జరిగిన సముద్ర ఘర్షణలో ఇంగ్లీషువారు విజయం సాధించారు.
• 1613: సూరత్‌లో ఇంగ్లీష్ కంపెనీకి శాశ్వత వాణిజ్య కేంద్రం ఏర్పడింది.
• 1639: మద్రాస్ ప్రాంతంలో ఇంగ్లీషువారు స్థావరాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు. తరువాత ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ ముఖ్యమైన కేంద్రంగా మారింది.
• 1668: బొంబాయిని ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించారు; తరువాత అది ముఖ్యమైన వాణిజ్య కేంద్రంగా ఎదిగింది.
• 1690ల కాలం: బెంగాల్‌లో కంపెనీ కార్యకలాపాలు విస్తరించాయి. కలకత్తా తరువాత ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది.

6. ఫ్రెంచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ – French East India Company

• 1664: ఫ్రెంచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ స్థాపించబడింది.
• జీన్-బాప్టిస్ట్ కోల్బెర్ట్ కంపెనీ ఏర్పాటులో కీలక పాత్ర పోషించాడు.
• పుదుచ్చేరి ఫ్రెంచ్ కంపెనీకి భారతదేశంలో ప్రధాన కేంద్రంగా ఎదిగింది.
• చందనగర్, మాహే, కారైకాల్ వంటి ప్రాంతాల్లో కూడా ఫ్రెంచ్ వాణిజ్య కేంద్రాలు ఉండేవి.
• 18వ శతాబ్దంలో ఫ్రెంచ్, ఇంగ్లీష్ శక్తుల మధ్య దక్షిణ భారతదేశంలో ఆధిపత్య పోటీ పెరిగింది.

7. ముఖ్యమైన యూరోపియన్ కంపెనీల పోలిక

8. భారతదేశంలోని ప్రధాన వాణిజ్య కేంద్రాలు

సూరత్ – Surat

గుజరాత్ తీరంలోని సూరత్ మొఘల్ కాలంలో ప్రముఖ నౌకాశ్రయం. ఇంగ్లీష్ కంపెనీకి ఇది ప్రారంభ దశలో కీలక వాణిజ్య కేంద్రం.

మద్రాస్ – Madras

1639లో ఇంగ్లీషువారు మద్రాస్ ప్రాంతంలో స్థావరాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు. ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ దక్షిణ భారతదేశంలో కంపెనీకి ముఖ్యమైన కేంద్రంగా మారింది.

బొంబాయి – Bombay

బొంబాయి ఇంగ్లీష్ కంపెనీకి అప్పగించబడిన తరువాత పశ్చిమ తీరంలో ప్రధాన వాణిజ్య కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది.

కలకత్తా – Calcutta

బెంగాల్‌లో కంపెనీ కార్యకలాపాలు విస్తరించడంతో కలకత్తా ముఖ్యమైన పరిపాలనా, వాణిజ్య కేంద్రంగా ఎదిగింది. ఫోర్ట్ విలియం దీనికి సంబంధించిన ప్రముఖ కోట.

పుదుచ్చేరి – Pondicherry

పుదుచ్చేరి ఫ్రెంచ్ కంపెనీకి భారతదేశంలోని ప్రధాన స్థావరంగా నిలిచింది.

9. ఇంగ్లీష్ – ఫ్రెంచ్ పోటీ

18వ శతాబ్దంలో ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్ కంపెనీలు భారతదేశంలో వాణిజ్య ప్రయోజనాలకే పరిమితం కాకుండా స్థానిక రాజకీయ వ్యవహారాల్లో కూడా జోక్యం చేసుకున్నాయి. ముఖ్యంగా కర్ణాటక ప్రాంతంలో వారి పోటీ తీవ్రరూపం దాల్చింది.

• First Carnatic War: 1746–1748.
• Second Carnatic War: 1749–1754.
• Third Carnatic War: 1756–1763.
• ఈ యుద్ధాల ఫలితంగా భారతదేశంలో ఫ్రెంచ్ రాజకీయ ఆశయాలు బలహీనపడ్డాయి.
• 1760లో వాండివాష్ యుద్ధంలో ఇంగ్లీషువారు ఫ్రెంచ్ సైన్యంపై విజయం సాధించారు.
• 1763 పారిస్ ఒప్పందం తరువాత ఫ్రెంచ్ వాణిజ్య స్థావరాలు కొనసాగినప్పటికీ, భారతదేశంలో వారి రాజకీయ ఆధిపత్య అవకాశాలు తగ్గిపోయాయి.

10. యూరోపియన్ వర్తక సంస్థల రాక – కాలక్రమం

11. పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన అంశాలు

• భారతదేశానికి సముద్ర మార్గం ద్వారా వచ్చిన తొలి యూరోపియన్ శక్తి – పోర్చుగీసువారు.
• వాస్కో డ గామా భారతదేశానికి వచ్చిన సంవత్సరం – 1498.
• వాస్కో డ గామా చేరుకున్న ప్రదేశం – కాలికట్.
• ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ స్థాపన – 1600.
• డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ స్థాపన – 1602.
• ఫ్రెంచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ స్థాపన – 1664.
• ఇంగ్లీష్ కంపెనీకి ప్రారంభ దశలో ముఖ్యమైన కేంద్రం – సూరత్.
• ఫ్రెంచ్ కంపెనీకి ప్రధాన భారతీయ కేంద్రం – పుదుచ్చేరి.
• వాండివాష్ యుద్ధం – 1760.
• పారిస్ ఒప్పందం – 1763.

12. Model MCQs – 15 ప్రశ్నలు

గమనిక: ఇవి అధ్యయనం కోసం రూపొందించిన మోడల్ ప్రశ్నలు మాత్రమే; ధృవీకరించిన గత పరీక్ష ప్రశ్నలు కావు.

13. Quick Revision – త్వరిత పునశ్చరణ

• 1498 – వాస్కో డ గామా కాలికట్ చేరిక.
• 1600 – ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ.
• 1602 – డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ.
• 1664 – ఫ్రెంచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ.
• 1613 – సూరత్‌లో ఇంగ్లీష్ వాణిజ్య కేంద్రం.
• 1760 – వాండివాష్ యుద్ధం.
• 1763 – పారిస్ ఒప్పందం.

Further Reading – అదనపు అధ్యయనం

• NCERT భారత చరిత్ర పాఠ్యాంశాల్లో యూరోపియన్ వాణిజ్యం, వలస పాలనకు సంబంధించిన పాఠాలు.
• AP State Board History textbooks – సంబంధిత చరిత్ర అంశాలు.
• ప్రామాణిక భారత చరిత్ర గ్రంథాల్లో పోర్చుగీసు, డచ్, ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్ కంపెనీల వివరాలు.