SM TELUGU SPOORTHI • COMPETITIVE EXAM STUDY LIBRARY
Chapter 22: Expansion of British Power in India
భారతదేశంలో బ్రిటిష్ అధికార విస్తరణ
Indian History | APPSC Group 1 & Group 2
1. పరిచయం | Introduction
17వ శతాబ్దంలో భారతదేశానికి వ్యాపారం కోసం వచ్చిన English East India Company, క్రమంగా రాజకీయ వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకొని భారతదేశంలో తన అధికారాన్ని విస్తరించింది. యుద్ధాలు, ఒప్పందాలు, భారతీయ రాజ్యాల మధ్య విభేదాలు, ఆర్థిక నియంత్రణ ద్వారా బ్రిటిష్ ప్రభావం పెరిగింది.
Key Idea: The British East India Company gradually changed from a trading company into a territorial power.
2. ప్లాసీ యుద్ధం | Battle of Plassey
ముఖ్యమైన తేదీ
23 June 1757
బెంగాల్ నవాబు సిరాజ్-ఉద్-దౌలా మరియు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సైన్యాల మధ్య యుద్ధం జరిగింది.
బ్రిటిష్ నాయకుడు
Robert Clive
కంపెనీ సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు.
ఫలితం | Result
సిరాజ్-ఉద్-దౌలా ఓడిపోయాడు. బెంగాల్ రాజకీయ వ్యవహారాలపై కంపెనీ ప్రభావం గణనీయంగా పెరిగింది.
మిర్ జాఫర్ పాత్ర, నవాబు సైన్యంలోని అంతర్గత విభేదాలు ప్లాసీ యుద్ధ ఫలితాన్ని ప్రభావితం చేశాయి.
Exam Point: Battle of Plassey — 1757 — Robert Clive.
3. బక్సర్ యుద్ధం | Battle of Buxar
తేదీ
22 October 1764
బక్సర్ యుద్ధం బ్రిటిష్ అధికార విస్తరణలో కీలకమైన ఘట్టం.
ప్రధాన ప్రత్యర్థులు
మిర్ ఖాసిం, అవధ్ నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలా, మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II కలిసి కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా పోరాడారు.
ఫలితం
కంపెనీ విజయం సాధించి బెంగాల్, బీహార్ ప్రాంతాల్లో తన రాజకీయ, ఆర్థిక ఆధిపత్యాన్ని మరింత బలపరచుకుంది.
Exam Point: Battle of Buxar — 1764. దీని తర్వాత 1765లో అలహాబాద్ ఒప్పందాల ద్వారా కంపెనీకి కీలక ఆదాయ హక్కులు లభించాయి.
4. దివానీ హక్కులు | Diwani Rights
1765లో మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి బెంగాల్, బీహార్, ఒడిశా ప్రాంతాల దివానీ హక్కులను మంజూరు చేశాడు.
Diwani అంటే ఏమిటి?
ప్రధానంగా భూమి పన్ను మరియు ఆదాయాన్ని వసూలు చేసే హక్కు.
ప్రాముఖ్యత
కంపెనీకి వాణిజ్య సంస్థగా ఉండటంతో పాటు విస్తృత ఆదాయ వనరు, పరిపాలనా ప్రభావం లభించాయి.
బెంగాల్‌లో రాబడి వసూలు చేసే అధికారం కంపెనీ చేతుల్లోకి రావడం, దాని సైనిక మరియు రాజకీయ విస్తరణకు ఆర్థిక పునాది కల్పించింది.
5. మైసూరు యుద్ధాలు | Anglo-Mysore Wars
దక్షిణ భారతదేశంలో మైసూరు రాజ్యం బ్రిటిష్ విస్తరణకు ప్రధాన ప్రతిఘటనగా నిలిచింది. హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ బ్రిటిష్ కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా పోరాడారు.
| యుద్ధం | కాలం | ముఖ్యమైన అంశం |
|---|---|---|
| మొదటి మైసూరు యుద్ధం | 1767–1769 | 1769లో మద్రాస్ ఒప్పందంతో ముగిసింది. |
| రెండవ మైసూరు యుద్ధం | 1780–1784 | 1784 మంగళూరు ఒప్పందం ముఖ్యమైనది. |
| మూడవ మైసూరు యుద్ధం | 1790–1792 | 1792 శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం; టిప్పు సుల్తాన్ భూభాగంలో కొంత భాగాన్ని కోల్పోయాడు. |
| నాలుగవ మైసూరు యుద్ధం | 1799 | శ్రీరంగపట్నం యుద్ధంలో టిప్పు సుల్తాన్ మరణించాడు. |
Exam Point: Tipu Sultan died in 1799 during the Fourth Anglo-Mysore War.
6. మరాఠా యుద్ధాలు | Anglo-Maratha Wars
మరాఠా సమాఖ్య భారతదేశంలోని ప్రధాన రాజకీయ శక్తులలో ఒకటి. మరాఠా నాయకుల మధ్య విభేదాలను బ్రిటిష్ కంపెనీ తన ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించుకుంది.
| యుద్ధం | కాలం | ముఖ్యమైన ఫలితం |
|---|---|---|
| మొదటి మరాఠా యుద్ధం | 1775–1782 | 1782 సాల్బాయి ఒప్పందంతో ముగిసింది. |
| రెండవ మరాఠా యుద్ధం | 1803–1805 | మరాఠా శక్తిపై బ్రిటిష్ ప్రభావం పెరిగింది. |
| మూడవ మరాఠా యుద్ధం | 1817–1818 | పేష్వా అధికారానికి ముగింపు పలికి, బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం మరింత విస్తరించింది. |
Exam Point: The Third Anglo-Maratha War (1817–1818) ended the Peshwa’s political authority.
7. సహాయ సంధి విధానం | Subsidiary Alliance
లార్డ్ వెల్లెస్లీ కాలంలో సహాయ సంధి విధానం విస్తృతంగా అమలులోకి వచ్చింది. ఈ విధానం ద్వారా భారతీయ రాజ్యాలు బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని తమ రాజ్యంలో ఉంచుకోవాల్సి వచ్చేది; దాని ఖర్చును భరించాల్సి ఉండేది.
ముఖ్య లక్షణాలు
- రాజ్యంలో బ్రిటిష్ సైన్యం ఉండేది.
- సైనిక నిర్వహణ ఖర్చును పాలకుడు చెల్లించాలి.
- ఇతర దేశాలతో సంబంధాల విషయంలో బ్రిటిష్ ప్రభావం పెరిగేది.
- రాజ్యాల స్వతంత్ర నిర్ణయాధికారం తగ్గేది.
Exam Point
Lord Wellesley — Subsidiary Alliance.
హైదరాబాద్ నిజాం ఈ విధానాన్ని అంగీకరించిన ముఖ్యమైన పాలకులలో ఒకరు.
8. ల్యాప్స్ సిద్ధాంతం | Doctrine of Lapse
లార్డ్ డల్హౌసీ కాలంలో Doctrine of Lapse విధానం ద్వారా సహజ వారసుడు లేని కొన్ని సంస్థానాలను బ్రిటిష్ పాలనలో కలిపారు. దత్తత వారసుడిని రాజకీయ వారసుడిగా గుర్తించకపోవడం ఈ విధానంలో ముఖ్యమైన అంశం.
ముఖ్యమైన సంస్థానాలు
సతారా, ఝాన్సీ, నాగ్‌పూర్ వంటి సంస్థానాలు ఈ విధానం కింద విలీనం చేయబడ్డాయి.
ముఖ్య వ్యక్తి
Lord Dalhousie
ఈ విధానం 1857 తిరుగుబాటుకు ముందు అసంతృప్తిని పెంచిన అంశాలలో ఒకటి.
గమనిక: అవధ్ విలీనం ప్రధానంగా దుర్వ్యవస్థ పాలన అనే కారణంతో 1856లో జరిగింది; దాన్ని Doctrine of Lapse కింద జరిగిన విలీనంగా పేర్కొనకూడదు.
9. ముఖ్యమైన కాలక్రమం | Important Timeline
| సంవత్సరం | సంఘటన |
|---|---|
| 1757 | ప్లాసీ యుద్ధం |
| 1764 | బక్సర్ యుద్ధం |
| 1765 | కంపెనీకి దివానీ హక్కులు |
| 1784 | మంగళూరు ఒప్పందం |
| 1792 | మూడవ మైసూరు యుద్ధం ముగింపు; శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం |
| 1799 | నాలుగవ మైసూరు యుద్ధం; టిప్పు సుల్తాన్ మరణం |
| 1818 | మూడవ మరాఠా యుద్ధం ముగింపు |
| 1856 | అవధ్ బ్రిటిష్ పాలనలో విలీనం |
10. పరీక్షకు ముఖ్యమైన రివిజన్ పాయింట్లు
- ప్లాసీ యుద్ధం — 1757.
- బక్సర్ యుద్ధం — 1764.
- దివానీ హక్కులు — 1765.
- ప్లాసీ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ నాయకుడు — Robert Clive.
- టిప్పు సుల్తాన్ మరణించిన సంవత్సరం — 1799.
- సహాయ సంధి విధానం — Lord Wellesley.
- Doctrine of Lapse — Lord Dalhousie.
- మూడవ మరాఠా యుద్ధం ముగింపు — 1818.
11. Model MCQs – 15 ప్రశ్నలు
ప్రతి ప్రశ్నకు సరైన సమాధానం వెంటనే ఇవ్వబడింది. ఇవి సాధన కోసం రూపొందించిన మోడల్ ప్రశ్నలు.
A) 1757 B) 1764 C) 1773 D) 1784
సమాధానం: A) 1757
A) Warren Hastings B) Robert Clive C) Dalhousie D) Wellesley
సమాధానం: B) Robert Clive
A) 1757 B) 1761 C) 1764 D) 1799
సమాధానం: C) 1764
A) 1757 B) 1765 C) 1784 D) 1818
సమాధానం: B) 1765
A) నౌకాదళం B) ఆదాయ వసూళ్లు C) మత వ్యవహారాలు D) విదేశీ ప్రయాణాలు
సమాధానం: B) ఆదాయ వసూళ్లు
A) 1782 B) 1792 C) 1799 D) 1818
సమాధానం: C) 1799
A) మొదటి యుద్ధం B) రెండవ యుద్ధం C) మూడవ యుద్ధం D) నాలుగవ యుద్ధం
సమాధానం: B) రెండవ మైసూరు యుద్ధం
A) 1782 B) 1799 C) 1805 D) 1818
సమాధానం: D) 1818
A) Lord Wellesley B) Lord Dalhousie C) Lord Canning D) Lord Ripon
సమాధానం: A) Lord Wellesley
A) Robert Clive B) Lord Dalhousie C) Lord Wellesley D) Tipu Sultan
సమాధానం: B) Lord Dalhousie
A) Mir Qasim B) Siraj-ud-Daulah C) Shah Alam II D) Shuja-ud-Daulah
సమాధానం: B) Siraj-ud-Daulah
A) Akbar II B) Shah Alam II C) Bahadur Shah I D) Aurangzeb
సమాధానం: B) Shah Alam II
A) మంగళూరు ఒప్పందం B) సాల్బాయి ఒప్పందం C) అలహాబాద్ ఒప్పందం D) శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం
సమాధానం: B) సాల్బాయి ఒప్పందం
A) 1799 B) 1818 C) 1856 D) 1858
సమాధానం: C) 1856
A) దివానీ హక్కుల ద్వారా ఆదాయ వసూళ్లు B) కేవలం సముద్ర ప్రయాణాలు C) మత సంస్కరణలు D) వ్యవసాయ ఉత్పత్తి నిషేధం
సమాధానం: A) దివానీ హక్కుల ద్వారా ఆదాయ వసూళ్లు
12. Further Reading
- NCERT – Modern India సంబంధిత చరిత్ర పాఠ్యాంశాలు.
- AP State Board చరిత్ర పాఠ్యపుస్తకాలు.
- APPSC Group 1 మరియు Group 2 అధికారిక సిలబస్.
పరీక్షకు సిద్ధమయ్యేటప్పుడు తేదీలు, ఒప్పందాలు, యుద్ధాల కారణాలు మరియు ఫలితాలను పాఠ్యపుస్తకాలతో పోల్చి పునశ్చరణ చేయండి.
SM Telugu Spoorthi | Indian History Study Material | Telugu + English
1 thought on “Expansion of British Power in India in Telugu | Chapter 22”